Tudweiliog

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Tudweiliog
Eglwys St Cwyfan Tudweiliog - geograph.org.uk - 377548.jpg
Eglwys Cwyfan Sant
Math cymuned Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Gwynedd Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 52.899°N 4.62°W Edit this on Wikidata
Cod SYG W04000101 Edit this on Wikidata
Cod OS SH237367 Edit this on Wikidata
Cod post LL53 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
AC/au Dafydd Elis-Thomas (Annibynnol)
AS/au Liz Saville Roberts (Plaid Cymru)

Pentref bychan a chymuned ar arfordir ogleddol Penrhyn Llŷn, Gwynedd yw Tudweiliog "Cymorth – Sain" ynganiad .

Cromlech Cefnamwlch ar lethr Mynydd Cefnamwlch, Tudweiliog.
Machlud, yn edrych tuag at Borth Ysgaden o ben ralld Tywyn.

Deallir fod y pentref wedi ei enwi ar ôl Tudwal, sant o Lydaw a fu farw oddeutu'r flwyddyn 564. Mae damcaniaeth fod yr enw Tudwal (neu 'Dathyl', gweler 'Caer Dathyl' ym Mhedwaredd Cainc y Mabinogi) wedi tarddu o'r Gaeleg 'Tuathal' (Lladin Toutovalus, "Rheolwr/Tywysog y Bobl").[1] Y Tuathal mwyaf cydnabuddus oedd brenin chwedlonol Gwyddelig o'r un enw o'r ganrif 1af Túathal Techtmar, a alltudiodd i Brydain cyn dychwelyd ugain mlynedd yn ddiweddarach i deyrnasu tros Iwerddon. Mae hen ardal gyfagos o'r enw Llandudwen wedi ei enwi'n ôl Tudwen Sant, yn Dinas, Llŷn. Hefyd mae son mai enw gwreiddiol y pentref oedd 'Bydwaliog'.

Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg fel mamiaith. Mae amaethyddiaeth yn rhan hanfodol o fywyd dyddiol y gymuned gyda thwristiaeth yn bwysig drwy'r haf. Mae i'r pentref un siop/Swyddfa'r Post, canolfan cymuned (Sef Y Ganolfan a arferai fod yn ysgol), tŷ tafarn, gefail, a busnesau newydd llewyrchus lleol megis Hen Siop Y Crydd a Cwt Tatws. Mae yma hefyd eglwys, - y ffurf bresennol a'i hadeiladwyd yn 1850 gan y pensaer enwog George Gilbert Scott, sydd wedi ei chysegru i Sant Cwyfan, disgybl i Beuno Sant [2], ar ôl Saint Kevin o'r 6ed ganrif o Glean Dá Loch, yn Sir Mhantáin, Iwerddon, capel Methodistaidd (a Chapel Berseba, sydd rŵan yn anheddau) a'r ysgol gynradd (presennol) a ddathlodd ei chanmlwyddiant yn 2007. Mae gwasanaeth bws lleol yn gludiant cyhoeddus (pob 2 awr) rhwng Tudweiliog (a phentrefi eraill ar hyd y ffordd) a Phwllheli, sef cymuned mwyaf poblog Llŷn tua 10 milltir i ffwrdd. Mae Tudweiliog yn gyngor cymuned o fewn sir Gwynedd, ac o fewn dalgylch y gymuned mae atyniadau megis Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch (SH 229345) (cromlech/Siambr gladdu Cefnamwlch) ar lethr Mynydd Cefnamwlch, - dyma ychydig o wybodaeth am darddiad y gromlech a'i hanes;

"....Yn ôl hanes, cludwyd y cerrig wyth milltir i ffwrdd o Fynyddoedd yr Eifl, ac mae traddodiad bod un o 'r brenhinoedd Cymreig wedi ei gladdu oddi tanynt."[3]

Coetan Arthur, Cefnamwlch

Dywed traddodiad i Arthur luchio'r penllech, y 'goeten', o ben Garn Fadrun i Fynydd Cefnamwlch a bod ei wraig wedi cario'r tair carreg yno yn ei barclod a'u gosod ar eu pennau i ddal y garreg fawr." [4]

Hefyd mae olion cymuned o Oes yr Haearn ar gopa fynydd Carn Fadryn, traethau tywodlyd Tywyn a Phenllech a phorthladdoedd hanesyddol Porth Ysgaden, a Porth Colmon yn Llangwnnadl (hefyd Llangwnadl), a Phorth Gwylan ym Mhenllech sydd dan ofalaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ffynnon Cwyfan[golygu | golygu cod y dudalen]

Erbyn heddiw, yn anffodus does fawr o neb y gwybod am fodolaeth y ffynnon yma. Ma wedi ei lleoli ar lwybr yr hen bererinion ar eu ffordd i Enlli ers talwm. Arferai bobl goelio fod ei dŵr yn feddyginiaethol ar gyfer cryndod, ac anhwylsterau'r croen. Arferant offrymu pinau i'r ffynnon hon. Ffynnon Cwyfan cyfeirnod SH22833738)[2]

Swyddfa'r Post, Tudweiliog
Sioe Tudweiliog, sydd y cael ei chynnal yn flynyddol ar yr ail ddydd Sadwrn o Awst fel rheol.
Sioe Tudweiliog 2018

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Cynrychiolir Tudweiliog ar Gyngor Gwynedd gan y cynghorydd Simon Glyn (Plaid Cymru) yn Senedd Cymru gan Dafydd Elis-Thomas (Annibynnol) ac yn San Steffan, Llundain fel Aelod Seneddol gan Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).[5][6]

Cyfrifiad 2011[golygu | golygu cod y dudalen]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[7][8][9]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Tudweiliog (pob oed) (970)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tudweiliog) (686)
  
73.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tudweiliog) (666)
  
68.7%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Tudweiliog) (156)
  
38.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

<clirio>

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae cyfeiriad at Dudweiliog fel pentref bach yn ôl yn y C13, gyda'i heglwys yn gyrchfan ar ffordd y pererin yn Llŷn. Roedd Tudweiliog ar y pryd yn drefgordd o fewn Morfa yng nghwmwd Cymydmaen. [10] Mae hanes y pentref yng nghlwm a thirfeiddianwr mawr hanesyddol yr ardal, sef Plas Cefnamwlch.

Arferai'r ardal amaethyddol sydd i'r gogledd-orllewin o'r pentref, lle safai ffermydd Hirderf Fawr, Hirdref Ganol, Hirdref Isaf a bwthyn Penybryn Hirdre heddiw fod yn drefgordd ganol oesol i faerdref frenhinol Nefyn. Erbyn Hydref 1352, roedd Hirdref wedi methu i ffynnu ac wedi methdalu ei ddyled i'r Faerdref, ac y roedd felin a oedd yn bodoli yno wedi dirywio. Deallir mai di-boblogi'n ystod y Pla Du oedd yn gyfrifol am hyn. [11] Mae'r hanes hyn yn awgrymu fod y rhan ogleddol o'r Dudweiliog gyfoes o leiaf wedi arfer bod o fewn awdurdodaeth cwmwd Dinllaen yn ystod yr Oesoedd Canol tra bod rhannau eraill, mwy deheuol o'r pentref o bosib, o fewn cwmwd Cymydmaen.

Cefnamwlch[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae plasdy ac ystâd Cefnamwlch wedi chwarae rhan arwyddocaol yn natblygiad y pentref ar hyd y canrifoedd, a gellir gweld ei ddylanwad ar nifer o adeiladau Tudweiliog. Un o'r adeiladau hyn yw eglwys Sant Cwyfan a'i phenseirniwyd gan Syr George Gilbert Scott yn 1849, ar safle cyn-addoldy a sonwyd amdano'n 1254.[12] Mae'n bosib y daw tarddiad yr enw 'Cefnamwlch' o'r ffaith fod y plasdy'n cefnu ar fynydd o'r un enw a fod i'r mynydd hwnnw fwlch ar ei gopa, - a dyma'r enw 'Cefn-ar-Fwlch'.[13]

Mae'r plasdy ei hun wedi ei leoli milltir i ffwrdd o ganol y pentref ac mae'r rhannau hynaf y plasdy presennol yn dyddio o'r 17C hwyr i'r 18C cynnar. Nid hwn oedd y plasdy gwreiddol, safai hwnnw mewn lleoliad sydd rŵan yn rhan o'r gerddi, a dyddiai o'r 15C hwyr nes iddo gael ei ddisodli gan y plasdy presennol a'i dynnu i lawr .Mae'r porthdy gwreiddiol a wasanaethai'r plasdy gwreiddiol yn dal i sefyll, ac yn dyddio o 1607.

Bu Cefnamwlch yn gartref i deulu blaenllaw Griffith o Lŷn a oedd yn a dylanwad mawr yng ngwleidyddiaeth Sir Gaernarfon ar y pryd.[14]

Beudy Bigin[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua dwy filltir allan o bentref Tudweilog i gyfeiriad y de daw fforch yn y lôn lle bu i'r B4417 droi am Langwnnadl a lôn arall - 'Lôn Trigwm' i gyfeiriad Sarn Mellteyrn. Ychydig fedrau ar hyd Lôn Trigwm o'r cyffordd bach yma mae olion hen chwarel, carreg filltir ac arwydd-bost go newydd mewn ffurf hen ffasiwn. Heblaw am hynny does fawr o ddim i'w weld yn arbennig yma heblaw am yr olygfa odidog o Fôr Iwerddon a thiroedd amaethyddol gwastad Penllech i'r gorllewin a chychwyniad coed Cefnamwlch ychydig ymhellach ymlaen i fyny Lôn Trigwm i gyfeiriad Cromlech Cefnamwlch. Ond, i lawer heddiw byddai syndod i wybod fod enw i'r cyffordd bach yma - Beudy Bigin.

Llun o Beudy Bigin, Tudweiliog.
Yr olygfa drwy Goed Cefnamwlch i gyfeiriad Beudy Bigin, Tudweiliog.

Deallir ar un adeg fod beudy o ryw ddisgrifiad o leiaf yn sefyll yma, ac ystyr 'Bigin', - wel, mae ar ddeall mai gwraidd yr enw yw'r gair Saesneg 'bing' sy'n dynodi 'llwybr cul o fewn beudy' [15] Er nad oes adeilad i'w weld ym Meudy Bigin erbyn heddiw, mae tystiolaeth bod adeilad - neu'n hytrach adeiladau wedi bodoli yno ar un oes. O hen fap o'r Arolwg Ordnans (1839-1841) gwelwn dystiolaeth am fodolaeth o leiaf tri adeilad yn agos iawn i'r cyffordd fach [16], ai un o'r adeiladau yma oedd y 'beudy' gwreiddiol tybed?

Brynodol[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae fferm hynafol Brynodol tua milltir tu allan o bentref Tudweiliog ar lôn Dinas wedi i ei hamgylchynu gan winllan o goed brodorol. Mae cyfeiriad at Frynodol mor bell yn ôl â 1352. Mae hefyd son am amser pan oedd cromlech yn sefyll ar dir Brynodol ond does dim ôl ohoni erbyn heddiw.[17]

Y Ganolfan
Porth Cychod
'Cofiwch Dryweryn' Tudweiliog, 2019.
Tudweiliog o Ben Foel.
Cofeb i Dolores Ibárurri, Hen Ardd Lodge, Tudweiliog.
Capel Berseba, 2020

Ellen Owen[golygu | golygu cod y dudalen]

Tra ei bod hi'n hawdd ddigon i basio trwy Tudweiliog heb feddwl ddwywaith am ddim o bwys a allai fod wedi digwydd yno erioed nac am neb o bwys a allai wedi cael eu magu yno, os ewch i fynwent Sant Cwyfan yng nghanol y pentref fe ddowch o hyd i garreg fedd marmor nodweddiadol ac arni enw gwr a gwraig o'r enw Thomas ac Ellen Owen. Magwyd y ddau yn Nhudweiliog yng nghanol yr 19G, yntau i deulu'r Felin, a hithau i deulu a drigai'n Mhwllgwd. Bu i Thomas gychwyn ei yrfa ar y môr a daeth yn gapten, a bu iddo briodi Ellen a buan y bu i'r ddau drafeulio i borthladdoedd Ewrop gyda'u gilydd. Os nad yw hyn yn ddigon o syndod fel y roedd yn barod, y peth sy' gwneud yr hanes hyn yn fwy arbennig yw fel y bu i Ellen ymuno a'i gwr ar fordaith hir o gwmpas y byd mewn llong o'r enw'r Cambrian Monarch gan adael o Gasnewydd ar y deuddegfed o Fai 1881 gan gyrraedd Sydney, Awstralia erbyn Awst y deuddegfed. O Awstralia, hwyliodd y Cambrian Monarch a'i chriw ymlaen ar draws y Cefnfor Tawel i San Francisco'n yr UDA. Yr hyn sy'n wyrthiol am eu siwrnai yn ôl o San Francisco i Luimneach (Limerick) yn yr Iwerddon erbyn 13fed o Fehefin 1883 wedyn ydy'r ffaith i Ellen gadw dyddiadur o'i hantur, - rhywbeth prin iawn i'w gael yn y Gymraeg, a gan wraig capten o'r cyfnod. Dyma ran o'r hyn a ysgrifennodd Ellen Owen o'r amser yr hwyliodd y Cambrian Monarch o gwmpas yr Horn, rhwng cyfandiroedd De America ac Antartica ar 25/03/1882;

"Dydd Sadwrn. 25 March 1882 Yr ydym wedi cael dywrnod da er dou. y mae y Brenhin Mawr yn dda iawn wrthym yn a'i rhagluniaeth. 7 wythnos i heddiw sydd ers pan y darfym hwylio ag yr ydym wedi pasio Cape Horn y prutnhawn heddiw. y mae yn byr our fel ag y bydd hi yma bob amser ar y flwyddyn. yr ydym yn disgwyl y gwnawn i bassage go dda adref. yr ydym wedi dyfod o Frisgo i Cape Horn yn gynt o 9 dwyrnod nag y daeson nhw yr tro or-blaen. yr hyn euthom er dou 220 Millter." [18]

Yn dilyn eu dychweliant diogel yn ôl i Gymru, llwyddodd Ellen a Thomas i brynu bwthyn bach rhwng Brynffynon a Thyddyn Mawr yn Nhudweilog, sef Cors Iago. Bu i Ellen son am ei gobeithion am gael Cors Iago'n ei dyddiadur wrth iddi ddychwelyd o San Francisco ac ar ôl llwyddo i'w brynu fe adeiladwyd tŷ o'r newydd yn agos iddo ganddynt, - sef Minafon, sy'n bodoli hyd heddiw [19]

Llyfr Aled Eames, yn olrhan hanes dyddiadur Ellen Owen o Dudweilog ar ei mordaith adref o San Francisco. Ar y clawr mae llun ohoni a'i gwr, Capten Thomas Owen, hefyd o Dudweiliog.
Carreg fedd Ellen a Thomas Owen, mynwent Sant Cwyfan, Tudweilog.
Carreg fedd Ellen a Thomas Owen


Ellen Owen, ganwyd yn 1845, a fu farw 20 Chwefror 1931 yn 85 mlwydd oed.

Cysylltiad Tudweiliog â hanes yr UDA[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae cysylltiad wedi ei wneud rhwng Tudweiliog â hynafiaid Abraham Lincoln [20],

".......cyhoeddodd Abraham Lincoln...ei Ddatganiad Rhyddid, yn datgan bod pob caethwas yn yr ardaloedd o dan warchodaeth y Gyngrhair yn rhydd." Abraham Lincoln oedd 16ed Arlywydd yr UDA a arweiniodd ei wlad drwy gyfnod eu rhyfel cartref.

Gweler hefyd o ran diddordeb lleol;[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Campbell, Kenneth L. (2017). "Religion in Britain from the Megaliths to Arthur: An Archaeological and Mythological Exploration by Robin Melrose". Arthuriana 27 (4): 87–89. doi:10.1353/art.2017.0038. ISSN 1934-1539. http://dx.doi.org/10.1353/art.2017.0038.
  2. 2.0 2.1 www.snowdoniaheritage.info
  3. Roberts, W. Arvon (2009). Lloffion Llyn. Llanrwst: Carreg Gwalch. t. 85. ISBN 9781845272388.
  4. Gruffydd, Elfed (1998). Cyfres Broydd Cymru Llyn. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch. t. 18. ISBN 0863814921.
  5. Gwefan y Cynulliad; adalwyd 24 Chwefror 2014
  6. Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
  7. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  8. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  9. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
  10. Historic Landscape Characterisation Llŷn - Area 21 The Western Coastal Plain from Llangwnadl to Porthdinllaen PRN 33494; Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd/ Gwynedd Archeological Trust
  11. www.heneb.co.uk
  12. "Tudweiliog, Pwllheli, Gwynedd". Penllyn.com. Check date values in: |access-date= (help); Missing or empty |url= (help); |access-date= requires |url= (help)
  13. [www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/trefi/pages/enwau_llyn.shtml "Enwau Llefydd Llyn"] Check |url= value (help). 14 Tachwedd 2014. Cyrchwyd 27.06.2020. |first= missing |last= (help); Check date values in: |access-date= (help)
  14. "(1686) Cefnamwlch". crwydro.co.uk/Edern/Penllech/seciwlar-secular/1686-cefnamwlch/. |first= missing |last= (help); Check date values in: |access-date= (help); Missing or empty |url= (help); |access-date= requires |url= (help)
  15. [www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/trefi/pages/enwau_llyn.shtml "Enwau Llefydd Llyn"] Check |url= value (help). Cyrchwyd 27.06.2020. |first= missing |last= (help); Check date values in: |access-date= (help)
  16. Old Series, Map 123, Lleyn Peninsula. UK: Cassini Publishing Ltd. ISBN 978-1-84736-046-5. |first= missing |last= (help)
  17. www.crwydro.co.uk
  18. Eames, Aled (1988). Gwraig y Capten. Gwasanaeth Archifau Gwynedd: Gwasanaeth Archifau Gwynedd. t. 86. ISBN 090133738 Check |isbn= value: length (help).
  19. Eames, Aled (1988). Gwraig y Capten. Gwasanaeth Archifau Gwynedd. t. 108. ISBN 0901337358.
  20. Williams, W Arvon (Rhagfyr 2011). "Milwr o'r Rhiw". Llanw Llyn.