Tywyn, Gwynedd

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Cyfesurynnau: 52°34′59″N 4°05′24″W / 52.58294°N 4.08989°W / 52.58294; -4.08989

Tywyn, Gwynedd
Tywyn is located in Gwynedd
Tywyn

 Tywyn yn: Gwynedd
Poblogaeth 2,864 
Cyfeirnod grid yr AO SH585004
Sir Gwynedd
Sir seremonïol Gwynedd
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost TYWYN
Rhanbarth cod post LL36
Cod deialu 01654
Heddlu Gogledd Cymru
Tân Gogledd Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Meirionnydd Nant Conwy
Cynulliad Cymru Dwyfor Meirionnydd
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Gwynedd
Mae hon yn erthygl am y dref ym Meirionnydd. Am y pentref yn sir Conwy gweler Tywyn (Conwy). Gweler hefyd Tywyn (gwahaniaethu).
Glan y môr, Tywyn, Meirionnydd gan edrych i gyfeiriad y de (Aberdyfi)

Tref fechan ar lan Bae Ceredigion ym Meirionnydd, Gwynedd yw Tywyn. Mae Caerdydd 137.7 km i ffwrdd o Tywyn ac mae Llundain yn 297.8 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 71 km i ffwrdd. Mae'r traeth a'r promenâd yn atyniadau twristaidd poblogaidd. I'r gogledd y mae aber Afon Dysynni, ac i'r gogledd-ddwyrain y mae tir amaethyddol bras Dyffryn Dysynni a phentref Bryn-crug. I'r dwyrain ceir bryniau Craig y Barcud a Chraig Fach Goch.

Safle'r Dref[golygu | golygu cod y dudalen]

Sefydlodd Tywyn ar ochr ogleddol pehrhyn o dir rhwng corstiroedd aber afon Dyffryn Gwyn, i'r de, a chorsdiroedd aber afon Dysynni i'r gogledd. Enwyd hen dai i'r gorllewin o'r dref yn Bryn y Môr, Penybryn a Bryn Mair. Buasai hynt afon Dysynni wedi newid cymaint yn y 1,500 mlynedd fel ei bod yn amhosibl gwybod ble oedd prif wely'r afon yr adeg honno.[1] Bu modd hwylio cryn pellter i fyny'r Dysynni yn y cyfnod canoloesol.[2] Mae Glanymorfa mawr a bach yn ymyl Llanegryn a Glanymorfa ar ochr deheuol y Dysynni yn rhoi rhyw syniad o sut mor bell oedd y llanw yn cyrraedd. Cyn i gwaeth drenio'r corsydd yn dechrau yn yr 18fed canrif, gan greu camlas i'r afon Fathew, buasai Ynysymaengwyn yn ynys pan oedd y llanw yn uchel iawn.[3] Bu'n ymarferol dod â cychod bychain i'r lan nid nepell o'r eglwys tan 1809.[3] Mae mapiau o'r 200 mlynedd diwethaf yn dangos symudiad raddol aber y Dysynni i'r gogledd,[2] gyda'r map O. S. cyntaf o 1837 yn dangos fod aber yr afon yn llawer mwy eang nag yw heddiw a gwely nant llydan yn cysylltu llyn yr aber i'r dref.[2] Tan y 19eg canrif yr oedd ardal corsiog arall i'r dde o'r dref hefyd, gyda'r afon Dyffryn Gwyn yn troelli trwyddo a trwy llyn a elwid Llyn y Borth i'r dde o fferm Penllyn a draeniwyd rhwng 1862-4.[3] Efallai dewiswyd safle Tywyn yn rhannol oherwydd y buasai'n cymharol hawdd amddiffyn; gyda'r mor i'r gorllewin ac aberoedd a cortir i'r de a'r gogledd [2] a'r penrhyn yn rhoi cysgod rhag gwyntoedd o'r dde-orllewin.

Yr enw[golygu | golygu cod y dudalen]

Ystyr y gair tywyn yw 'traeth, glân môr, twyn tywod'; mae twyni tywod eang i'w cael i'r de ac i'r gogledd o'r dref. Digwydd yr elfen tywyn mewn nifer o enwau lleoedd eraill, gan gynnwys Tywyn (neu Towyn) ger Abergele.

Yn Gymraeg, yr ynganiad arferol yw [ˈtəʊ.ᵻn]. Roedd y sillafiadau Tywyn a Towyn ill dau yn gyffredin yn y Gymraeg hyd at ran olaf yr ugeinfed ganrif. Pan safonwyd orgraff y Gymraeg yn gynnar yn yr 20g, daeth y sillafiad Tywyn yn fwyfwy cyffredin ac erbyn y 1970au derbynnid mai'r sillafiad hwnnw a oedd yn safonol yn y ddwy iaith. Hyd at oddeutu canol yr 20g, cyfeirid yn achlysurol at y dref fel 'Y Tywyn', ond nid arferir y ffurf honno bellach. Clywir y ffurf Tywyn Meirionnydd hyd heddiw.

Cyn y 1970au, Towyn oedd y sillafiad arferol yn Saesneg. Bellach, ystyrir Towyn yn ffurf Seisnigedig ac yn anaml y'i defnyddir, er bod ambell eithriad.[4] Yn y cyfnod Fictoraidd a hyd at ganol yr 20g ceir enghreifftiau o'r ffurf Towyn-on-Sea. Yr ynganiad Saesneg arferol hyd heddiw yw /ˈt.ɪn/.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Dechrauadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffoaduriaid[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffoaduriad o Lydaw oedd y rhai a ymsefydlodd yn Tywyn cyntaf. Roeddent yn disgynyddion o lwythau o Frycheiniog a Henffordd a cadwodd Cristnogaeth yn fyw yn dde-ddwyrain Cymru ar ôl i'r Rhufeiniaid gadael yn 383.[5] Pan Dychwelodd Elen, gweddw Macsen Wledig i Gymru yn 388 daeth a syniadau Martin o Tours gyda hi. Datblygodd Cristnogaeth Celtaidd trwy addasu Cristnogaeth trwy dde a dde-orllewin Cymru, fel arfer trwy priodasau rhwng teuluoedd penaethiaid. Lledant i Gernyw ac wedyn i Lydaw ble oedd y llwythau yn perthyn i rhai dde Cymru a'r ieithoedd yn debyg i'w gilydd. Bu rhaid iddynt ffoi o Lydaw am tri rheswm. Cafodd rhannau o Lydaw ei goresgyn gan Ffrancod tua'r flwyddyn 537.[6] Cipiodd Hoel, un o feibion Emyr Llydaw, grym ar ôl ei farwolaeth, gan gorfodi nifer o'i dylwyth i ffoi.[7] Dihangodd rhai oddi wrth y pla melyn a lledodd ar draws Ewrop o 541-549.[5]

Lloches[golygu | golygu cod y dudalen]

Daeth nifer o'r ffoduriaid i chwilio am lloches yng Ngwynedd. Yr oedd Gwynedd o dan rheolaeth Maelgwn Gwynedd a'i feibion Roedd ambell yn o'r tylwyth wedi mabwysiadu Cristnogaeth ond ni y llwyth cyfan fel yn ne Cymru .Rhoddodd Maelgwn a'i feibion caniatâd i'r ffoaduriaid ymgartrefu ar yr amod y buasent yn canolbwyntio ar bywyd ysbrydol a pheidio ag ymyrryd yn rheolaeth Gwynedd. Glaniodd Cadfan, mab Eneas Lydaweg a Gwen Tairbron yn 516 [8] ar ôl rhai ffynnonellau; ond gan bu Cadfan yn wŷr i Emyr Llydaw c.460- c.546 [7] mae'r dyddiad hwn yn ymddangos yn rhy gynnar. Mae'r tystiolaeth uchod yn awgrymu dyddiad tua pedwardegau y chweched canrif er fod rhai yn awgrymu dyddiad mor hwyr a 576.[9] Yn ôl Llyfr Llandaf, hwylio i Dywyn o Armorica wnaeth Cadfan a deuddeg arall. Yn ôl traddodiad Llydaw yw Armorica. Mae deuddeg yn rhif sumbolaidd ac mae wahanol rhestrau o'i gyd-deithwyr yn cynnwys tua 25 o enwau, a rhain yn uchelwyr yn unig.[7] Mae'n debyg fod mwy nag un mintai wedi cyraedd. Buasent wedi cysylltu ag eraill o'u tylwyth gan defnyddio'r mor fel eu prif ffordd teithio.[10] Ymsefydlodd yn gyntaf ar arfordir Meirionnydd gan ehangu i'r dwyrain dros gyfnod.

Sefydlu Llan[golygu | golygu cod y dudalen]

Buasai Cadfan a'i gyd-deithwyr wedi dilyn trefn arferol Cristnogion Celtaidd de Cymru yn sefydlu "llan" neu cymuned Cristnogol ar gyfer menywod a dynion gydag eglwys fechan yn ei chanol.[11](Ystyr gwreiddiol y gair "llan oedd darn o dir wedi ynghau neu safle agored yng nghanol coed.[12]) Adeiladwyd eglwys o bren yn gyntaf. Buasai'r llan yn weddol agos at drigolion lleol, ond heb cymerid drosodd eu pentrefi neu caeau. Nid oes unrhyw olion o'r safle hwn ond mae'n rhesymol i tybio ei fod o dan hen rannau o Dywyn sy'n cynnwys safle yr eglwys. Ni wyddom sut mor gyflym llwyddodd Cadfan i denu pobl leol at Cristnogaeth ac i ymuno gyda'r cymuned ond yn dilyn arferiad de Cymru pan tyfodd "llan" yn rhy fawr, neu pan oedd plant penaethiaid yn dymuno sefydlu eu tiriogaeth eu hunain, y buasai "llan" newydd wedi creu dan arweiniad un o deulu yr uchelwyr.[11] Mae nifer o lannau ym Meirionnydd yn dwyn enw un o'r tylwyth a daeth o Lydaw neu un o'u disgynyddion.

Cofeb i offeiriad di-enw yn eglwys Cadfan

Y Clas[golygu | golygu cod y dudalen]

Datblygodd ambell lan enw da naill am yr addysg a rhoddwyd yno neu ymgartrefodd rhywun adnabyddus am ei ddysg yno. Tyfodd rhain, yn cynnwys Tywyn, i fod yn clasau; yn canolfannau addysgiadol eu hardal.[11] Pan daeth Cristnogaeth yn ffydd y mwyafrif trodd y llannau yn pentrefi ond parodd rhai o'r clasau fel cymunedau Cristnogol, gyda gwragedd yn ogystal a dynion, tan y goresgyniad Edwardaidd. Erbyn 1147 gelwid arweinydd y clas yn Nhywyn yn abad [8] a trosglwyddodd y swydd o dad i fab. Fe gelwir hanes Cymru yn ei enwau llefydd.[11] Gellid gweld hanes Tywyn yn enwai rhai adeiladau a strydoedd. Mae Llain y Clas[13], (College Green) a Ffordd Gwalia(u) yn olion o'r hen glas.

Y Faenol[golygu | golygu cod y dudalen]

Daeth Tywyn yn faenol, (cymuned neu pentref dan rheolaeth uchelwr, yr abad yn Nhywyn, gyda digon o dir i fod yn hunangynhaliol) yn ogystal a clas. Gelwid yr ardal i'r dde-orllewin o'r dref y "Faenol" tan diwedd y 19eg canrif.[13] Mae fferm yno a gelwir Faenol (uchaf) a gelwid Faenol Isaf yn Ysgubor Ddegwm tan y 1870au[14] gan adleisio hawl yr eglwys canoloesol i derbyn degwm o gynnyrch y bobl. Ychydig i'r dde mae'r fferm "Caethle" Buasai pob faenol yn cadw taeogion oedd yn gorfod aros ar y faenol ond a oedd yn byw ychydig ar wahân i'r gwedill.

Cloc Haul Canoloesol yn Eglwys Cadfan
Carreg Cadfan tua 800, yn eglwys Cadfan, Tywyn

Cerrig Enwog[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae eglwys Cadfan yn gartref i garreg gyda'r ysgrifen cynharaf yn y Gymraeg. Hwn yw prif trysor eglwys Cadfan. Credir fod y carreg yn dyddio i o gwmpas y flwyddyn 800 ond mae'r ysgrifen o ddwy gyfnod, ac nid yw'r ysgrifen hŷn o'r un safon a'r ysgrifen mwy diweddar.[9] Defnyddiwyd Carreg Cadfan fel postyn llidiart ym Mod Talog hyd at 1761 pan symudwyd hi i tu fewn yr eglwys.[15] Mae cloc haul o gerrig, un o ddim ond dau sydd wedi goroesi o'r degfed canrif; a defnyddiwyd fel carreg filltir ar lwybr ar hyd y traeth o Aberdyfi. Gwelir yr ysgrifen "1 mile" yn eglur arno.[16] Mae cerrig eraill wedi cofnodi gan haneswyr ond maent wedi diflannu erbyn hyn, ond yr oedd eu bodolaeth yn dangos fod safle eglwys Tywyn yn hynafol iawn. Mae uchder y mynwent, mewn llefydd yn dwy fedr uwchben llawr yr eglwys yn tystio fod claddedigaethau wedi digwydd dros cyfnod hir.

Yr Eglwys[golygu | golygu cod y dudalen]

Eglwys o gerrig[golygu | golygu cod y dudalen]

Teithiodd pereinion at greiriau Cadfan ac yyr oedd ffynnon Cadfan yn enwog am allu'r dŵr i iachäu. Tyfodd Tywyn yn clas digon cyfoethog i tynnu sylw y Llychlynwyr a chofnodir bod yr eglwys wedi ei llosgi ddwywaith, unwaith yn 963. Yn y 10fed neu 11eg canrif adeiladwyd eglwys o gerrig yn y dull Normanaidd, sydd wedi goroesi yn rhan o adeilad presennol Eglwys Sant Cadfan. Ysgrifennodd cerdd, "Canu Cadfan" gan Llywelyn Fardd sy'n darlunio yr eglwys ac yn canmol ei gwychder, yn arbennig gwychder Creirfa Cadfan.[9] Mae'r cerdd yn awgrymu fod yr eglwys wedi cwblhau yn weddol fuan cyn llunwyd y cerdd.[8] Mae'r maint y rhan sydd wedi goroesi, gyda'i cholofnau llydan gref, yn dangos eglwys fwy o lawer nag eglwys plwyf arferol. Cymharodd eglwys Cadfan a chadeirlan Bangor yn y canol oesoedd.[8]

Eglwys Cadfan, yn edrych tua gorllewin

Y Sistersiaid[golygu | golygu cod y dudalen]

Sefydlodd Abaty Sistersiaid Cymer yn 1198-9 ond yr oedd yr ugain milltir rhwng Tywyn a Cymer yn digon i peri ni cafodd sefydlu'r abaty unrhyw effaith ar y clas yn Nhywyn.[8] O dan y Tywysogion Cymreig parodd arferion yr eglwys Celtaidd ochr yn ochr ag arferion yr eglwys Catholig. Yn 1254 cydnabu Eglwys Cadfan fel yr eglwys mwyaf cyfoethog ym Meirionnydd.[9] Daeth pererinion o bell. Yn ôl traddodiad arferai pererinion penlinio ac adrodd gweddïau wrth iddynt dod dros crib y bryncyn i'r dde o'r eglwys a gweld yr eglwys. Gelwir y safle yn Bryn y Paderau hyd heddiw. Yn Oes y Tywysogion Tywyn oedd un o brif drefi cwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd.

Ar ôl y Goresgyniad[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 1284 ar ôl i Edward goresgyn Cymru ymwelodd Peckham, Archesgob Caergaint ag esgobaeth Bangor, gan gynnwys Tywyn.[8] Gwrthwynebodd Peckham arferion Celtaidd yn cryfac ar ôl ei ymweliad cwynodd am wisgoedd lliwgar y "mynaich" a'u gwallt hir heb tonsur iawn ac eu bod yn yfed gormod.Galwodd eu gwragedd yn gordderchiaid gan mynnu eu bod yn gadael yn syth.[9] Cwynodd fod yr offeiriad yn anllythrennog ac am difyg effeitholrwydd eu gofal bugeiliol. Efallai nid oedd Lladin y clerigwyr yn ddigon da i gwneud ddim ond adrodd gwasanaethau'r eglwys ond gan nad oeddeny yn siarad Ffrangeg-Normanaidd a ni deallodd Peckham y Gymraeg, mae'n anodd gweld sail i'w feirniadaeth.Nodir fod plwyf Tywyn gyda naw o denantiaid oedd yn talu trethu yn 1293; sy'n awgrymu lle weddol gyfoethog.[9] Ar ôl y goresgyniad newidiodd eglwys Cadfan o ganolfan addysgiadol clas Celtaidd i fam eglwys plwyf. Erbyn 1535 bu capeli yn Llanfihangel, Tal y Llyn a Phennal yn perthyn i'r eglwys.[9] Parhaodd cyfoeth yr eglwys gyda pererinion yn dal i ymweld â creirfa Cadfan a'i ffynnon. Mae dwy cerflun yn yr eglwys o'r 14eg canrif sy'n tystio i'r cyfoeth a daeth i'r eglwys. Mae un yn offeiriad ddienw a'r llath yr marchog. Credir mae ef ye Gruffudd ab Adda, rhaglaw Ystumanner, o 1331-1334.[17]

Trosglwyddodd yr hawl i penodi rheithoriaid i esgobaethau yn Lloegr. Anaml iawn oedd y rhain y byw yn y plwyf ond casglant elw yr eglwys iddynt eu hunain.[8] Dlasent wedi penodi ficeriaid ond nid oes tystiolaeth fod hwn wedi digwydd.

Y Diwygiad mawr[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'n annheyg y cafodd y diwygiad protestannaidd llawer o effaith ar grefydd yn Nhywyn. Mae'n anodd dychmygu beth a fuasai'r effaith newid iaith addoliad o Ladin i Saesneg ar boblogaeth uniaith Gymraeg. Newid a fuasai'n cael mwy o ddylanwad oedd cyfieithu y Llyfr Gweddi yn 1567 a'r Beibl yn 1588 i'r Gymraeg [5] a gyda dyfodiad Gruffudd ap Morgan, ficer oedd yn byw yn byw yn y plwyf o 1570-1606[8], cafodd y werin cyfle i addoli yn eu iaith eu hun. Parhaodd yr arferiad o benodi rheithoriaid nad oeddent yn byw yn eu plwyfi ac aeth yr eglwys yn llai canolig i gred y werin. Cedwyd at hen draddodiadau ysbrydol ac ofergoelion. "Glynodd y pobl gyffredin am ganrifoedd wrth lawer o elfennau'r Hen Ffydd." [5] Parhaont i cynnau canhwyllau a gweddïo i'r saint ac yn Nhywyn buasai'r cof am Cadfan a'i dylwyth a pharch at ei ffynnon fel lle santaidd oedd yn iachusol wedi aros fel dylanwadau cryf.

Dirywiad ac Adnewyddiad yr Eglwys[golygu | golygu cod y dudalen]

Eglwys Cadfan, Tywyn

Dirywiodd yr eglwys gan fod rheithoriaid yn absennol. Yn 1692 syrthiodd y clochdy i lawr. Nid oedd arian gan y plwyf i ailadeiladu ac arhosodd yr eglwys yn rhannol agored i'r elfennau tan y 1730au pan cododd treth ychwanegol i'r trethi arferol (ar gyfer tlodion) i trwsio'r eglwys. Nid oes sicrwydd pryd cwblhaodd y gwaith o trwsio'r tô.[8] Tynnwyd y twr a safodd ym mhen gorllewinol yr eglwys i lawr yn 1848 [18] ac adnewyddwyd rhannau o'r eglwys yn y dull Fictoraidd yn 1881-4 [8]

Ystad Ynysymaengwyn[golygu | golygu cod y dudalen]

Gruffudd ab Adda, Cofeb yn eglwys Cadfan

Yr enw Corbet[golygu | golygu cod y dudalen]

Disgynnyddion Gruffudd ap Adda oedd perchnogion ystad Ynysymaengwyn [9] o'r canol oesoedd hyd 1867. Daeth yr enw Corbet i Swydd Amwythig cyn 1086. Defnyddiodd hwy yr enw gydag un "t" Sefydlodd cangen deheuol y teulu yn Swydd Caerwrangon, (oedd yn sillafu yr enw Corbett) erbyn 1158.[19] Daeth yr enw Corbet ystad pan priododd Bridget, unig plentyn Humphrey ap John Wyn a Robert, mab Vincent Corbet.[20] Er fod y ystad wedi etifeddu gan fenyw sawl gwaith rhoddwyd amod mewn ewyllysiau yn fod yr etifeddiaeth yn amodol ar defnydd o'r cyfenw Corbet gan eu gwyr.

Dylanwad Ystad Ynysymaengwyn[golygu | golygu cod y dudalen]

Y teulu mwyaf dylanwadol yn Nhywyn am ganrifoedd oedd Corbetiaid Ynysymaengwyn. Cawsant dylanwad er lles trwy rhoddion elusennol ond er gwaeth wrth amgáu tiroedd comin. Yr oedd rhai fel Ann, aeres Robert Corbet a priododd Athelstan Owen, a Vincent Corbet yn hael i'r tlodion a rhoddodd elusendai i'r dref. Cydnabodd Henry Corbet, pechennog y stad rhwng 1774-1782 fel "Corbet the Good" Bu yn hael i'r tlodion ac yn tirfeddianwr da.[3] Etifeddodd yr ystad gan ei brawd Edward. Yr oedd ef yn hoff o saethu adar a mynnodd y dylai unrhyw beth a saethwyd ar yr ystad mynd i Neuadd Ynysymaengwyn. Roedd hefyd yn hoff o rasys ceffylau a sefydlodd trac rasys ar y rhan o'r gorstir a draeniwyd ganddo. (gweler isod.)[3] Ychwanegodd o leiaf saith o blant siawns i boblogaeth y dref.[21] Aeth y teulu yn fethdalwyr yn 1867 Prynodd y stad yn 1882 gan John Corbett [3] (perthynas pell o gangen deheuol y teulu). Mae Gwesty'r Corbett ( y Raven tan ail haner y 19eg canrif) Sgwar Corbett, Rhodfa Corbett, Ffordd Athelstan a Ffordd Warwig yn dal i bwysleisio'r cysyltiad.

Newid yr Arfordir[golygu | golygu cod y dudalen]

Aber y Dysynni[golygu | golygu cod y dudalen]

Hyd at diwedd y 18fed canrif roedd yn rhesymol galw Tywyn yn porthladd [3] gan fod y llanw yn cyraedd y Gwaliau hyd 1809. Roedd cychod bychain yn dod â mewnforion yno. Un o rhain oedd calch a bu nifer o odynau calch ar lan y [[Dysynni. Dysgodd pobl ifanc sut i nofio yn y lli o "geg y ffos" i'r Gwaliau.[3] Roedd iard adeiladu llongau ger y "Pil Ditych" gyferbyn y safle ble adeiladodd y Presbyteriadd a'u capel cyntaf yn ymyl y Gwaliau.[3] Mor hwyr a 1886 bu trigolion Tywyn yn cofio llong a elwid y Debora yn cael ei adeiladu ger Rhydygarnedd.[3] Roedd y corsydd o Pall Mall i'r mor yn tir comin i drigolion Tywyn. Cedwid y werin anifeiliaid a dofednod yno a buont yn hela adar a physgota ond y defnydd pwysicaf oedd torri mawn ar gyfer tanau.[3] Bu y tir comin yn bwysig hefyd i fel man i gasglu gwartheg a defaid at eu gilydd cyn i'r porthmyn eu gyrru hwy i Loegr. Gwelir dylanwad y porthmyn yn yr enwau Pall Mall, Picadili a'r White Hall gan rhoddodd enwau o derfyn eu taith ar lefydd ar ddechrau eu taith.

Draenio Corsydd y Dysynni[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffosydd yn aber y Dysynni

Pan etifeddodd Edward Corbet Ynysymaengwyn yn 1782, dechrauodd draenio y darn o'r corstir oedd yn perthyn i'r ystad. Rhwng 1788 a 1784 newidiodd y gorstir i dir oedd yn cynhyrchu gwair, trwy cloddio ffosydd a thrwy lledu calch. Cedwid y cost yn isel trwy dal i caniatáu i'r werin parhau i torri mawn, cyhyd ag yr oeddent yn torri yn union ble dewisodd ef; i ddyfnder a penodwyd ganddo ef a gan cadw yr ochrau yn syth. Fel hyn bu yn arbed costau talu gweithwyr i agor y ffosydd.[8]

Y Clawdd Swnd
Tir 2 medr islaw aber y Dysynni

Yn gynnar yn y 19eg canrif trodd golygon Corbet tuag at y tiroedd comin. Yn 1805 honnodd dyn o'r enwJackson ei fod wedi darganfod glo ym Mron Biban a perswadiodd trigolion y dref i cyfnewid eu hawliau traddodiadol am addewid o lo rhad. Pasiwyd deddf i caniatáu amgáu y tir comin yn 1805. Dechrauodd y gwaith draenio tua 1806. Adeiladwyd "Clawdd Swnd" yn 1809 oedd yn rhwystro'r llanw rhag cyraedd y Gwaliau ac ardal helaith o'r corstir.[3] Wrth gwrs ni daeth o hyd i unrhyw lo. Honnodd Corbet nid oedd yn gwybod am y twyll ond gwnaeth elw fawr ohono.

Gweithwyr yn Cydweithredu[golygu | golygu cod y dudalen]

Penerfynnodd y dynion oedd yn torri'r ffosydd fod eu cyflog yn rhy fach. Trefnodd rhai ohonynt "Llythyr Crwn" (round robin) i gofyn am godiad cyflog fel nad oedd neb yn gallu dioddef yn unigol gan ei fod wedi gofyn. Dwedir fod hwn yn un o'r engreifftiau cyntaf o ddynion yn trefnu gyda'u gilydd i weithredu dros eu cyflogau a'u hawliau.[3] Rhannodd y tir comin rhwng y prif tirfeddianwyr. Aeth 395 acer i un person, 97 i un arall. Neilltuwyd 30 acer yn unig i'r goron at ddefnydd y werin. Cafodd y colled hwn o'u hawliau traddodiadol effaith difrifol ar y werin tlotaf. Yn 1795 talwyd y plwyf cyfanswm o £177.10.3 i dlodion y plwyf. Erbyn 1810 bu rhaid talu £545.10.9 [22]

Y Clawdd Llanw i'r dde o Dywyn

Y corsydd deheuol[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu Llyn y Borth, y pwll islaw ffermdy Penllyn yn enwog am frithyll hyd at 1850 pan sefydlodd y Felin Pair Mining Company gan tafyn gwastraff o'r mwyngloddio i mewn i'r afon Dyffryn Gwyn gan lladd hwyaid, gwyddau a cheffyl yn ogystal a physgod.[3] Collasant y werin, oedd wedi arfer pysgota gyda cewyll yn yr afon, cyflenwad arall o fwyd. Adeiladwyd "Clawdd llanw" i rhwystro'r mor rhag lledu ar draws y gors a draeniwyd Llyn y Borth yn 1862.[3] Rhannwyd y corsydd rhwng y ffermydd o gwmpas y llyn a dechreuasant ar y gwaith o draenio'r corsydd a gwella'r tir.[23] Erbyn 1866 bu rhannau o'r cosdir yn addas at tyfu cnydau ond parhaodd y gwaith draenio tan o leiaf 1886.[23]

Cae Tir y Goron[golygu | golygu cod y dudalen]

Pan prynnodd Ynysymaengwyn gan John Corbett yn 1882 hawliodd ef y tir a rhoddwyd i'r goron fel ei eiddo ei hun.[22] Honnodd fod neb wedi dweud iddo cyn iddo prynu fod y tir yn tir comin a rhoddwyd y tir i'r ystad fel rhodd. Amgaeodd y tir er gwaethf map o 1805 a'r tystiolaeth fod y plwyfolion wedi defnyddio y tir ers cyn cof ac roedd ganddynt hawliau hynafol.[22] Nid oedd y werin yn deall sut oedd Mr Corbett, dyn cyfoethog, yn medru cymerid eu hawliau traddodiadol oddi wrthynt. Cymharodd gweithred Corbett yn anffafriol gyda rhoddion cyfoethogion i creu parciau at ddefnydd y werin mewn trefi mawr.[3]

Tref Tywyn[golygu | golygu cod y dudalen]

Tlodi[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar ôl y Diwigiad Mawr yr oedd Tywyn yn dref gymharol dlawd. Yn 1569 disgrifiodd "Dessynine being a creek having no habitacion nor resorte and there is nother shippe nor botte that belongeth thereunto." Yn 1563 roedd 200 tŷ anedd yn y plwyf, heb cyfri y rhai ym Mhennal, Tal y Llyn a Llanfihangel.[3]

Tywyn yn haner cyntaf y 19eg canrif[golygu | golygu cod y dudalen]

Stryd y Llew Coch a Stanley House

Mae map o Dywyn o 1794 [24] yn dangos, heblaw am ychydig o fwthynnod unigol, nid oedd y dref wedi ymledu ymhellach na Stryd y Llew Coch, Sgwar Corbet, Stryd yr Eglwys, rhan o Stryd Maengwyn, rhan o'r Frankwell a rhan o Lôn yr Hwyaid (National Street) Mae'r hen efail, yr hen glyferdy a'r Porth Gwyn i gyd yn sefyll tu allan o'r dref. Mae map o 1836 [25] yn dangos ychydig o ehangu; mwy o fythynnod ar Stryd Maengwyn a'r Frankwell a bythynnod ar Llain y Clas (College Green) a Lôn yr Hwyaid (National St.) Yn 1851 yr oedd 208 tŷ yn y dref, 14 onhonynt yn wag a phoblogaeth o 341 gwryw a 466 menyw.[13] Ar yr union adeg a collodd Tywyn angorfeydd yn aber y Dysynni daeth Aberdyfi i'w anterth fel porthladd.[26] Hwyliodd llongau at eithafion y ddaear gyda allforin o llechu a mwynau a daeth nwyddau o bell i siopau Tywyn. Dechrauodd yr arfer o enwi siopau ar ôl llefydd pell. Mae London House, Stanley House a Somerset House yn dal i sefyll yn Stryd y Llew Coch.

Stanley House, Stryd y Llew Coch, Tywyn

Yn 1851 yr oedd siopau'r dref i gyd yn agos i'r eglwys. Mae modd cerdded, hyd heddiw o Sgwar Corbett ar hyd Stryd y Llew Coch ac yn ôl ar hyd Stryd yr Eglwys gan gweld nifer mawr o adeiladau ble mae'r ffrenestri wedi newid faint o beth sy'n addas i dŷ, i beth sy'n addas i siôp ac yn ôl. Mae'n engraifft prin o dref o ganol y 19eg canrif sydd heb diflannu o dan datblygiadau diweddarach.

Diwilliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu Tywyn yn enwog am ei beirdd a'u telynorion. (gweler rhestr isod) Yn ogystal â diddannu yr uchelwyr yr oedd awyrgylch bywiog yn y dref. Yr oedd Owen Owen, a cadwodd tafarn y Raven, yn telenor o fri a theulu Jonas yn enwog amcanu pennillion a dawnsio i gerddoriaeth y delyn.[3] Arferai cynnal Noswaithiau Llawen Ceiniog mewn rhai tafarndai.[3] Fel mewn llawer fan arall parodd adrodd nifer o ofergoelion. Yr oedd sawl hanes am ysbrydion yn yr ardal, yn bennaf yn Ynysymaengwyn [3] ond gyda dyfodiad Anghydffurfiaeth diflanodd rhain yn araf.

Gwelliannau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae adroddiad ar gyflwr Tywyn, a oedd yn dilyn Deddf Iechyd 1850 yn darlunio dref afiach. Prin iawn oedd y tai gyda'u tŷ bach ei hun. Rhannodd trigolion nifer o dai un tŷ bach fel arfer. Rhedodd y dŵr brwnt i ffosydd ynghanol y strydoedd a bu pyllau o ddŵr drewllyd mewn sawn man. Safai tomennydd o wastraf, gwastraff bwyd, llwch o'r tannau a carthion yn agos i nifer o dai ac ychwanegodd cytiau moch at y baw a,r drewdod. Bu salwch yn arferol, yn enwedig ym misoedd yr haf oherwydd cyflwr afiach y dref.[27] Nododd yr adroddiad fod ystad Ynysmaengwyn, oedd yn perchen mwyaf y dref, ym meddiant plentyn o dan 21 oed ac yr oedd yr ymddiriedolwr naill yn analluog neu yn anfodlon i gweithredu i wella y sefyllfa.[27] Rhoddodd yr adroddiad argymellion i sefydlu cyflenwad o dŵr glan i tap ymhob tŷ ac i darparu pibau i gario dŵr brwnt i ffwrdd ym mhob stryd. Gorfodwyd perchnogion i adeiladu tai bach tu cefn yw tai a cysylltu piben o bob tŷ a piben o bob tŷ bach gyda'r prif piben gwastraff y stryd.[27]

Datblygiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Tywyn - 2008-03-18

Mae map o 1836 [25] yn dangos dechrauad yr hyn a elwid y "dref newydd" ychydig i'r gorllewin o'r hendref, ger ffermdy Penybryn. Cafodd y datblygiad hwn o ychydig bythynnod mewn terasau dylanwad mawr ar sut ehangodd y dref pan lleolwyd orsaf y rheilfford yn ymyl y "dref newydd" Yn lle dechrau yn y canol ac ymestyn allan, fel y mwyafrif o drefi, mae Stryd Fawr, Tywyn, wedi dechrau ar y ddau ben a daeth at eugilydd dros gyfnod o fynyddoedd. Yn y "dref newydd" mae rhes o dai, Bryn Mair gyda'r dyddiad 1892 arno a Bryn Awel gyda'r dyddiad 1897. Mae'r Assembly Room o 1893yn yr hen dref. Rhwng y hen dref ar orsaf mae'r Neuadd y Farchnad, adeiladwyd ar dir oedd yn rhodd gan Corbett yn 1897, dau siop o 1898 ger Gofeb Ryfel y Boer o 1902, siop o 1903, a rhes o bedwar siop yn Pretoria Building o 1901.[28] Caeodd y blychau yn araf.

Anghydffurfiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Prin iawn oedd dylanwad Anghydffurfiaeth yn Nhywyn tan dechrau y 19eg canrif. Heblaw am nifer bychan o Annibynwyr [3] parhoedd gweddill y poblogaeth i defnyddio eglwys Cadfan, gangadw at rhai arferion ac ofergoelion oedd yn dyddio yn ôl i'r oesoedd canol.

Gwrthwynebiad Corbet[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'n debyg fod gelyniaeth Edward Corbet tuag at Anghydffurfiaeth wedi peri i'r mudiad tyfu yn arafach ynNhywyn nag mewn llefydd eraill. Mae sawl hanes am ei gwrthwynebiad.[3] Pan oedd Edward William, arweinydd y Methodistiaid cynnar, yn mynd o gwmpas y dref gyda cloch yn cyhoeddi cyfarfod, cymerodd Corbet y cloch o'i law ganfwrw ef ar ei foch. Cynnigiodd Edward William y foch arall iddo ond ni cafodd ei fwrw yr ail waith.[3] Rhoddodd Corbet gorchymun i ysgraffwyr i peidio cludo pregethwyr Methodistaidd dros y Dysynni ger Rhydgarnedd. Gwrthododd un ohonynt cludo tri pregethwr ar draws y Dysynni.Cymerasant cwch a dechrau croesi a dilynodd hwy gan yr ysgraffwr. Tarodd ef y pregethwr cyntaf ar ei foch; gwnaeth yr un peth i'r ail. Trodd y trydydd ato gan dweud fod dau foch yn cael ei caniatàu yn yr Efengylau a dim mwy a rhoddodd y tri crasfa iddo. Dwedwyd fod gan yr ysgraffwr parch at y pregethwyr am gweddill ei fywyd.[3]

Datblygiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Capel Bethel, Tywyn

Cafodd twf yr ysgolion cylchynol, oedd yn dysgu darllen Gymraeg i hybu darllen y Beibl, dylanwad yn Nhywyn fel ar draws Cymru.[5] Cofrestrwyd yr ystafell ymgunnull uwchben Porth Gwyn ar gyfer pregethu yn 1795 a cynhaliwyd y Methodistiaid eu oedfaon cyntaf yno.[3] Dechrauodd Ysgol Sul y Presbyteriaid yn 1802, yr un Weslaid yn 1807 a'r Annibynwyr yn 1813.[29] Cynhaliwyd Cymanfa Ysgolion Sul Cymru yn Nhywyn yn 1810.[30] Adeiladodd y Presbyteriaid eu ail capel, Bethel, yn 1815 ac ac yn fuan wedyn cododd yr Annibynwyr capel Bethesda. Wrth i anghydffurfiaeth tyfu ailadeiladodd Bethel yn 1871 [30] a Bethesda yn 1892. Yr oedd y Wesleiad yn cyfarfod yn yr hen capel yn ymyl Stryd y Nant tan 1882 pan agorwyd capel Ebeneser. Sefydlodd y Beddyddwyr yn 1885 mewn ystafell ger Gwesty'r Corbett. Cynhaliwyd dau bedydd y flwyddyn honno, yn y môr. Agorodd eu capel pressennol yn 1900.[31] Er gwaethaf yr holl bwyslais ar addysg Saesneg a'r agwedd gwawdlyd at y Gymraeg yn y 19eg canrif; llwyddodd y capeli nid yn unig i magu aelodau oedd yn deall eu ffydd ond hefyd i cynnal cymdeithas Cymraeg a'r gallu i darllen y Gymraeg.[32]

Darpariaeth Saesneg[golygu | golygu cod y dudalen]

Dechrauodd y Presbyteriaid cynnal oedfaon Saesneg ym Mhorth Gwyn yn 1868 i darparu yn bennaf ar gyfer Ymwelwyr di-Gymraeg ac agorodd capel Bethany yn 1871.[33] Er i hwn tynnu adnoddau o gapel Bethel sicrhaodd y Gymraeg fel iaith addoliad Bethel.[30]

Treth y Ddegwm[golygu | golygu cod y dudalen]

Gyda twf yn nifer yr anghydffurfwyr daeth cwyno yn erbyn hawl yr eglwys i degfed rhan o gynnyrch y tir i'w anterth yn ystod ail haner yr 1880au.[5] Roedd nifer helaeth o anghydffurfwyr yn gwrthod talu ac ymateb yr awdurdodau oedd atalfaelu eiddo. Ym mhlwyf Tywyn gwrthododd un weddw unig talu, tan yr oedd pob peth oedd ganddi wedi mynd ag eithrio un mochyn.Pan aeth swyddogion y treth i gasglu'r ddegwm, ni cymerasant hwy yr anifail; efallai oherwydd presenoldeb torf o gannoed o bobl oedd wedi casglu. Dilynwyd y swyddogion y dorf o un le i'r llath, gan hwtian, sgrechian a chwythu cyrn nes dilynasant y swyddogion yn ôl at orsaf yr heddlu. Mewn cyfarfod o'r Anti Tithe League diolchodd yr arweinwyr am y synnwyr cyffredin a goddefgarwch yr oeddent wedi dangos ond gelwid y rhai oedd wedi bradychu'r achos yn llwfrgwn.[34]

Y Plygain[golygu | golygu cod y dudalen]

Arferai Cymry o bob enwad mynychu y gwasanaeth plygain yn eglwys Cadfan ar fore'r Nadolig tan 1903. Mae Edward Edwards, aelod mor selog o gapel Bethel ei fod prin yn nodi'r Nadolig yn cofnodi yn1876 "y ddau Rowland [ei fab a'i nai] yn y plygain bore" ac yn 1877 "Sarah [ei ferch] yn canu carol yn yr Eglwys efo Edward y Soldiar" [23] Dechrauodd yr anghydffurfwyr trefnu oedfaon pregethu ar Rhagfyr 25ain yn yr 1880au.[23] Tyfodd drwgdybiaeth o'r anglicaniad yn sgil Rhyfel y Ddegwm ac yr oedd agwedd rhai Saeson yn dirmygus. Disgrifiad un o'r teulu Kettle o'r oedfa plygain oedd "quite primitive enough to be striking" gyda "wierd music" [35] Yr oedd agwedd y ficer at blant yr anghydffurfwyr yn sarhaus a pan cefnogodd y ficer gwerthiant alcohol[36] roedd yr anghydffurfwyr wedi cael digon. Ni aeth mwyafrif helaeth y Cymry anghydffurfiol i'r Plygain y flwyddyn hon.[37] Dechrauodd yr eglwysi anghydffurfiol cynnal cyfarfodydd pregethu undebol ar ddydd Nadolig.[30]

Diriwiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Erbyn 1935 bu gweinidog Cymraeg yn cyfrifol am capel y Bedyddwyr yn y gaeaf ond cymerodd gweinidogion ar eu gwyliau cyfrifoldeb am oedfaon yr haf.[31] Trodd y capel yn raddol i'r Saesneg cyn iddynt cau yn 60au y canrif diwethaf. Defnyddir yr adeilad gan Efengylwyr heddiw. Yn 1969, ar ôl defnyddio yr hen gapel Wesle ger Stryd y Nant am 12 mlynedd, agorodd y Catholigion eglwys Dewi. Caewyd capel Bethesda yn 2010 a chapel Bethany yn 2

Addysg[golygu | golygu cod y dudalen]

Addysg Elusennol[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng colli'r clas yn 1284 a 1717 yr unig darpariaeth addysgol oedd naill i rhienni trosglwyddo beth bynnag addysg oedd ganddynt i'w plant neu trefniadau a gwnaed gan unigolion i cyflogi rhywun i dysgu medrau sylfaenol neu i teuloedd bonedd i anfon eu plant i ffwrdd am addysg. Yn 1717 rhoddodd Vincent Corbet tir gyda'r amod fod yr elw yn cael ei defnyddio i darparu ysgol elusennol yn y plwyf. Yn 1786 rhoddodd Lady Moyer o Lundain arian at yr un diben.[3] Bu'n posibl i rhieni oedd yn gallu talu anfon eu plant at yr ysgol hon ond maen tramgwydd i nifer oedd addysg crefyddol a dysgwyd o safpwynt Anglicaniaid.

Ysgolion Cylchynol ar Ysgolion Sul[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd plant anghydffurfwyr addysg yn yr ysgolion cylchynol a sefydlwyd gan Gruffudd Jones a Bridget Bevan yn 1734.[5] Diben yr ysgolion hyn oedd dysgu darllen yr ysgrythurau a buont yn gweithredol yn Ystumanner fel mewn llefydd eraill yng Nghymru. Erbyn ail haner y 18fed canrif roedd Cymru yn un o'r gwledydd prin lle oedd y mwyafrif yn llythrennog. Dangosodd adroddiad ar addysg yn 1819 fod nifer o blant yn cael addysg mewn ysgolion Sul yn Nhywyn ac yr oedd ganddynt i gyd y gallu i darllen yr ysgruthurau.[29] Yn ychwanegol agorodd John Jones ysgol ym Mryncrug oedd yn arbenigo mewn dysgu morwriaeth, a dynnodd disgyblion o bell.

Mudiadau Addysg yn y 19eg Canrif[golygu | golygu cod y dudalen]

Dechrauodd mudiadau Prydeinig elusennol i darparu y ysgolion ar dechrau y 19eg canrif. Yn 1808 dechreuodd "ysgolion Brutanaidd" oedd yn anenwadol. Yn 1811 sefydlodd y Gymdeithas Genedlaethol oedd yn dysgu crefydd o safbwynt Anglicanaidd.[5] Derbyniodd y "National School" yn Nhywyn yr arian o'r elusennau addysgiadol leol.[8] Dysgodd y plant trwy gyfrwng y Saesneg. Yn 1847 cyhoeddwyd adroddiad ar Addysg yng Nghymru a elwir "Brad y Llyfrau Gleision" a priodolodd pob math o ymddygiad "anfoesol" a "cyntefig" i fodolaeth yr iaith Gymraeg. Yn ystod yr 1860au defnyddid "Welsh Stick" (sef ffurf ar y Welsh Not) yn Ysgol Frutanaidd y dref er mwyn cosbi plant a ddaliwyd yn siarad Gymraeg.[38] Parhaodd yr agwedd hwn at y Gymraeg tan ganol yr ugainfed canrif.

Addysg dan Deddf Gwlad[golygu | golygu cod y dudalen]

Pasiwyd Deddf Addysg yn 1870.[5] Sefydlodd Byrddau Ysgol gyda'r grym i godi cyllid o drethi leol. Aeth yr ysgol Brutanaidd (rhagflaenydd Ysgol Penybryn) yn rhan o'r drefn newydd ond gwrthododd y "National School" yn Nhywyn ymuno. Diriwiodd yn raddol a pan sefydlwyd Byrddau Addysg Lleol yn 1902 penderfynwyd nid oedd angen ddwy ysgol a caewyd y "National School yn 1913.[8]

Ymwelwyr[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu Tywyn yn cyrchfan ymwelwyr, neu pereionion ers canrifoedd. Cyn dyfodiad y rheilffordd yr oedd yn llawer haws teithio ar y mor. Pan daeth teithio pleser yn ffasiynol gyda boneddigion yn haner cyntaf y 19ed canrif daeth ymwelwyr i aros yn Ngwesty'r Corbett a'r Neptune Hall. Cyn 1850 bu'r dref yn adnabyddus am safon arbennig y pysgota.[3] Parhaodd ymweld â'r ffynnon yn di-dor tan diwedd y 19ed canrif. Yn 1868 ysgrifennwyd "The well is enclosed and fitted up with dressing places, being 12ft by nine it affords ample room for a plunging bath."[20]

Y Rheilffordd[golygu | golygu cod y dudalen]

Adeiladwyd y rheilffordd yn yr 1860au gyda'r cysylltiad o Dywyn i Fachynlleth yn cael ei gwblhau yn 1867.[39] Yn yr un blwyddyn cwblhaodd y "lein fach" i Abergynolwyn a chwareli llechi Nant Gwernol.yn haner olaf y 19ed canrif cafodd y dosbarth gweithiol dinesoedd mawr Lloegr yr hawl i cymeryd gwyliau a tyfodd nifer yr ymwelwyr i Dywyn yn helaeth; ynghyd âr gwestai bach oedd yn darparu ar eu cyfer. Mynnodd rhai fod y rheilfordd wedi difetha awyrgych diarffordd ac arferion cyntefig y trigolion [3] ond mae'r barn hwn yn anwybyddu dylanwad anghydffuriaeth.

Rhodfa'r Mor[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhodfa'r Mor a'r Carreg Coffa

Y traeth oedd atyniad mwyaf Tywyn yn oes Fictoria.Yn 1877, ceisiwyd adeiladu pier yn Nhywyn. Ni oroesodd y gwaith fwy nag ychydig fisoedd, a phrin yw'r olion a adawyd ganddo.[40] Mae'r stryd 'Pier Road' (Ffordd y Traeth) hyd heddiw yn cynnig awgrym o'i leoliad. Gwelir brics sydd wedi troi yn grwyn gan symudiad y tonnau hyd heddiw. Adeiladwyd rhodfa ar lan y mor gan Corbett yn 1889.[41] Buasai'r rhodfa o'r fath hwn yn disgwylidig gan ymwelwyr Fictoriaid. Mae'r cyfleuster hyd heddiw gan ei fod yn darparu parcio am ddim yn agos iawn i'r traeth. Dymuna'r Cyngor Sir codi tâl am barcio ond rhoddodd Corbett y rhodfa i drigolion y dref sy'n gwrthwynebu tâl.

Dau Dyddiadur[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae dau dyddiadur wedi goroesi o'r cyfnod Fictoraidd. Daeth rhai fel teulu Kettle i Dywyn [8] a cofnodwyd eu atgofion. Mae'n anodd cysoni eu disgrifiadau hwy o Dywyn gyda'u agweddau ymerodraethol gyda profiadau pobl leol fel Edward Edwards a ysgrifennodd dyddiadur rhwng 1873-1886 [23] a oedd yn darlunio bywyd ffermwyr leol oedd yn byw eu bywydau yn llwyr trwy gyfrwng y Gymraeg.

==== Rheilffordd Talyllyn a Parc Cenedlaethol Eryri ====

Eryri o Dywyn

Caeodd Chwarel Llechi Nant y Gwernol yn 1946 ac o 1951 ymlaen rhedodd Rheilffordd Talyllyn gan grwp o wifoddolwyr. Agorodd Parc Cenedlaethol Eryri yn 1951. Mae Tywyn tu allan i'r Parc ond wedi amgylchynu gan y Parc.Mae agosrwydd y Parc a pesenoldeb y rheilffordd bach yn atyniadau i ymwelwyr. Wrth i safonau byw codi ar ô yr Ail Rhyfel Byd ehangodd y darpariaeth ar gyfer carafanau ymwelwyr yn dirfawr. Mae rheolau cantatâd cynllunio wedi tynhau ond mae nifer o gwersylloedd ar gyfer carafanau statig yn aros yn Nhywyn.

Yr Iaith Gymraeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Cymraeg oedd prif iaith Tywyn hyd at ganol yr 20g a'r unig iaith y fwyafrif tan diwedd y 19eg canrif.[42] Gwelir y Gymraeg yn enwau llefydd ym mro Dysynni ac mewn enwau strydoedd a tai (heblaw y rhai a newidiwyd yn diweddar. Parodd arferion Cymraeg fel defnyddio enw bedydd tad fel cyfenw a parhau i defnyddio enw tad ar fel cyfenw i wragedd ar ôl iddynt priodi hyd at ganol y 19eg canrif. [43] Hyd yn oed heddiw defnyddir enwau ffermydd yn lle cyfenwau yn Dail Dysynni, y papur bro lleol.

Cymraeg a Saesneg yn eglwys Cadfan[golygu | golygu cod y dudalen]

O ganol y 19eg canrif daeth pwysau i defnyddio Saesneg "ar gyfer ymwelwyr. [8] Gellid gweld yr effaith yn eglwys Cadfan. Dwedodd un o deulu Kettle am yr eglwys yn y 1860au "It was a church for the Welsh then" er cynhaliwyd oedfa Saesneg ar gyfer ymwelwyr ar brynhawniau yn yr haf. Erbyn dechrau yr ugainfed canrif yr oedd oedfa Saesneg am 8 y.b. yn y Gymraeg am 10 y.b; yn Saesneg am 11 y.b a Cymraeg am 6 y.h.[44] Yn 1899 penderfynnodd cynnal oedfa "in Welsh and English."[45] a diriwiodd y defnydd o'r Gymraeg. Rhywbryd cyn 1932 diflanodd oedfaon Cymraeg yn llwyr. Ceisiodd Henry Thomas, y ficer newydd yn 1932 eu adfywio ond ni parodd yr ymdrech. Erbyn heddiw ni cynhelir gwasanaethau yn iaith Cadfan yn yr eglwys ble gwelir yr engraifft cynharaf o ysgrifen Cymraeg.

Gwersyll y Morfa[golygu | golygu cod y dudalen]

Sefydlodd Gwersyll y lluoedd arfog ar forfa Tywyn yn 1940. Mae rhai sy'n byw yn Nhywyn heddiw yn credu fod hwn oedd yr ergyd mwyaf i'r Gymraeg yn Nhywyn. Bu poblogaith uniaith Saesneg yna trw'r flwyddyn heb ddim parch at y Gymraeg. Daeth mwy o gwynion am ddifyg darpariaeth Saesneg. [8] Gadewodd y byddin yn 1969. [46] Roedd teimladau cymysg yn Nhywyn gan fod rhai o'r dref yn gweithio yn y Gwersyll. Parodd fel maes awyr am rhai blynyddoedd nes caewyd Gwersyll y Morfa yn llwyr yn 1999 [47] ond cafodd priodasau rhwng milwyr a Cymry leol a penderfyniad nifer i ymddeol i'r dref dylanwad ar y defnydd o'r Gymraeg.

Adfywiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Dechrauodd sefyllfa y Gymraeg gwella yn y chwechdegau. Ers 1974 mae Cyngor Gwynedd wedi darparu gwasanaethau yn y Gymraeg ac mae'r iaith yn rhan hanfodol o addysg plant. Ers 1996 mae'r Bwrdd Iechyd Leol wedi bod yn gweithredu polisi Gymraeg. Mae gwrthwynebiad i'r Gymraeg yn para mewn rhai lefydd. Pan agorodd Meddygfa leol newydd yn 2016, fel rhan o datblygiad yr Ysbyty Coffa, bu pob arwydd a godwyd gan y Meddygfa yn uniaith Saesneg. Gwrthododd y Meddygfa cais gan Comisiynydd y Gymraeg am arwyddion dwyieithog. [48]

Cofnododd Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 fod 40.5% o boblogaeth Tywyn yn gallu'r Gymraeg. Yn 2010, nodwyd mewn adolygiad gan Estyn fod 11% o blant ysgol gynradd y dref yn dod o aelwydydd a oedd â'r Gymraeg yn brif iaith.[49]

Trigolion nodedig[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae cyswllt rhwng nifer o drigolion mwyaf nodedig y plwy ac Ynysymaengwyn, ystâd y bu i'w sgwïeiriaid ddominyddu'r dref o'r 14g hyd yr ugeinfed.

  • Arthur ap Huw: Roedd 'Syr' Arthur ap Huw (a elwid weithiau yn Arthur Hughes)yn ŵyr i Hywel ap Siencyn ab Iorwerth o Ynysymaengwyn ac yn ficer Eglwys Cadfan yn Nhywyn rhwng 1555 a'i farwolaeth yn 1570. Roedd hefyd yn noddwr nodedig i'r beirdd.[50] Fe'i cofir am ei gyfieithiad Cymraeg o destun gwrth-ddiwygiadol George Marshall, A Compendious Treatise in Metre (1554).[51]
  • Dafydd Jones: Roedd nai Arthur ap Huw, David neu Dafydd Johns (a elwid weithiau'n David Jones neu David ap John, bl. 1572-98) yn ffigwr arall amlwg yn y Dadeni Dysg yng Nghymru.[52] Roedd yn or-or-ŵyr i Hywel ap Siencyn, ac fe gopïodd lawysgrif bwysig o gywyddau (Llyfrgell Brydeinig Additional MS 14866) sydd yn cynnwys nifer o gerddi i deulu Ynysymaengwyn.
  • Edward Morgan: Ceir nifer o gerddi o'r d18g i'r teuluoedd Owen a Corbet o Ynysymaengwyn ac i'r Parchedig Edward Morgan.[53] Roedd Edward Morgan (m. 1749) yn frodor o Langelynnin, yn frawd i'r llenor ac ysgolhaig John Morgan (Matchin), ac yn ficer Eglwys Cadfan o 1717; ef oedd un o berchnogion llawysgrif David Johns yn ystod rhan gyntaf y 18g.
  • Griffith Hughes: Un o blwyf Tywyn oedd y Parchedig Griffith Hughes (1707–c.1758). Ef oedd awdur The Natural History of Barbados (1750), cyfrol sy'n cynnwys y disgrifiad cynharaf o'r grawnffrwyth.
  • Ieuan Fardd: Roedd y Parch. Evan Evans (Ieuan Fardd) (1731–88) yn gurad Eglwys Cadfan rhwng 1772 a 1777. Yn ystod ei gyfnod yn Nhywyn bu'n athro barddol ar David Richards (Dafydd Ionawr), (1752-1827), y bardd o Lanyrafon ger Bryn-crug.
  • Evan Evans (Ap Ieuan, 1801-1882), o Dŷ Mawr; yn ffermwyr , yn bardd ac yn diwinydd. Bu ei fab, Gruffydd, yn cyfrifol am nifer o datblygiadau ym myd milfeddygaeth.
  • Edward Jones: Yn 1826, cyhoeddodd Edward Jones o Dywyn Marwolaeth Abel, cyfieithiad o Der Tod Abels gan y bardd o'r Swistir, Solomon Gessner.
  • Ceiriog: Roedd John Ceiriog Hughes ('Ceiriog', 1832–1887) yn rheolwr gorsaf yn Nhywyn am gyfnod byr o 1870.
  • Glasynys: Ar 4 Ebrill, 1870, bu farw'r offeiriad, yr hynafiaethydd, yr awdur a'r bardd Owen Wynne Jones (Glasynys) (1828-1870) yn Nhywyn.
  • Joseph David Hughes: Bu'r cerddor Joseph David Jones (1827–1870) yn ysgolfeistr yn Nhywyn am gyfnod, gan gwrdd â'i wraig yno. Yno hefyd y magwyd ei feibion rhwng 1870 a 1877, gan gynnwys Sir Henry Haydn Jones (1863-1950), a fu'n aelod seneddol ar Feirionnydd ac a dreuliodd bron y cyfan o'i oes yn byw yn y dref, a'r gweinidog nodedig gyda'r Annibynwyr yn Lloegr, John Daniel Jones (1865-1942).
  • Tom Bradshaw, pêl-droediwr.

Cyfrifiad 2011[golygu | golygu cod y dudalen]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[54][55][56]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Tywyn (pob oed) (3,264)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tywyn) (1,189)
  
37.5%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tywyn) (1434)
  
43.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Tywyn) (785)
  
49%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Kidson, C. 2009, mewn sgwrs
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Smith, G. 2004, Tywyn Coastal Protection Scheme, Archiological Asessment, Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd
  3. 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 3.10 3.11 3.12 3.13 3.14 3.15 3.16 3.17 3.18 3.19 3.20 3.21 3.22 3.23 3.24 3.25 3.26 3.27 Anad, 1886, The history of Ystumanner, Copy of a paper read at a meeting of the Towyn Debating Society, Archifdy Meirionnydd, cyf. Z/M/4475
  4. Er enghraifft, enw cangen 'Towyn and Aberdovey' o'r Royal Air Forces Association.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 Davies, J. 1990, Hanes Cymru, Penguin
  6. Ashe, G. 1968, The Quest for Arthur's Britain, Paladin
  7. 7.0 7.1 7.2 Brereton, T.D.2000, The Book of Welsh Saints, Glyndwr publishing
  8. 8.00 8.01 8.02 8.03 8.04 8.05 8.06 8.07 8.08 8.09 8.10 8.11 8.12 8.13 8.14 8.15 Gover, M. 2015, Cadfan's Church, Matador
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 Beverley-Smith, J a Ll, gol. History of Meirioneth,Vol 2 The Middle Ages, Gwasg Prifysgol Cymru
  10. Bowen, E.G.1969, Saints, Seaways and Settlements, Uni. of Wales
  11. 11.0 11.1 11.2 11.3 Bowen, E.G.1954, The Settlement of the Celtic Saints in Wales, Uni. of Wales
  12. Fraser, D. 1966, Y Goresgynwyr, Gwasg Prifysgol Cymru
  13. 13.0 13.1 13.2 Cyfrifiad 1851
  14. Tomos, R. 2016, Dyddiadur Faenol Isaf, cyhoeddwyd yn Dail Dysynni, (papur bro)
  15. Y Dydd (papur newydd) 18.4.1941
  16. Cambrian News (papur newydd) 22.4.2010
  17. Eade, S, Slate Adits at Dolgoch, Archifdy Meirionnydd (heb dyddiad neu cyfeirnod)
  18. Royal Commision on Ancient Monuments in Wales. Archifdy Meirionnydd (heb dyddiad neu cyfeirnod)
  19. "Corbett_surname". https://en.wicipediaorg/wiki/.
  20. 20.0 20.1 Aberdovey Guide, 1868 Archifdy Meirionnydd, cyf. Z/M/620/1
  21. Cofrestrau Eglwys Cadfan, Archifdy Meirionnydd
  22. 22.0 22.1 22.2 Closing the Common (erthygl) Archifdy Meirionnydd, cyf Z/M/2862
  23. 23.0 23.1 23.2 23.3 23.4 Dyddiadur Edward Edwards 1873-1886, Archifdy Meirionnydd cyf. Z/M/3192/1
  24. Map, 1794, Archifdy Meirionnydd, Cyf.Z/M/3669
  25. 25.0 25.1 Map, 1836, Archifdy Meirionnydd, Cyf. Z/M/4261
  26. Morgan, D.W. 1948, Brief Glory, the Story of a Quest.
  27. 27.0 27.1 27.2 Clarke, G.T. 1850, Report to the General Board of Health, Clowes and Sons, Archifdy Meirionydd cyf.Z/M/4285/1
  28. Mae dyddiadau ar bob adeilad y cyfeirir ato.
  29. 29.0 29.1 The State of Education in Wales 1819, (adroddiad) Archifdy Meirionnydd (heb cyf.)
  30. 30.0 30.1 30.2 30.3 Jones, M. 1929, Ychydig o hanes Eglwys Bethel, Tywyn, Wynn-Williams
  31. 31.0 31.1 I.G.1960, The Baptist Church in Tywyn (pamffled) Archifdy Meirionnydd, (heb cyf.)
  32. Evans, G. 1971, Aros Mae.., John Penry.
  33. Hughes, H.W. 1960, A History of Bethany, Towyn. Archifdy Meirionnydd Z/M/4396
  34. Cambrian News, Erthygl 28.10.1938
  35. Anand, D, The Kettle Family Tree 1683-1984 Artists Valley Press
  36. Meirioneth County Times 30.4.1903
  37. Merioneth County Times 25.2.1904
  38. Archifdy Meirionnydd, Archifau Gwynedd, Llyfr Log Ysgol Brydeinig Towyn, Sir Feirionnydd, 1863-76, Casglu'r Tlysau: Y wefan ar gyfer treftadaeth a diwylliant Cymreig.
  39. Drummond, I, 2015, Rails along the Fathew, Holne.
  40. Wilkinson, Jeremy. 1984. Tywyn Pier. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Feirionnydd, 9.4, tt. 457-71.
  41. Carreg Coffa
  42. Cyfrifiad 1901
  43. Cofrestri eglwys Cadfan
  44. The Parish of Towyn, 1914, pamffled yn Archifdy Meirionnydd heb cyfeirnod
  45. Merioneth County Times. 10.8.1899
  46. Cambrian News 2.11.1969
  47. Cambrian News 4.3.1999
  48. Llythyr ar rhan Comisiynydd y Gymraeg 5.9.2016, cyf. Cydnabod Pryder 340
  49. Williams, William Edwards. 2010. Adroddiad ar ansawdd addysg yn Ysgol Penybryn, Tywyn, Gwynedd, t. 1.
  50. Fychan, Cledwyn. 1979. Canu i wŷr eglwysig gorllewin Sir Ddinbych. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Ddinbych, 28, p. 120.
  51. Bowen, Geraint. 1956. Arthur ap Huw. Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 9.3, t. 376.
  52. (Saesneg) Roberts, Brynley F. (2004). "Johns, David (fl. 1572–1598)". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/14987.  (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
  53. Owen, Bob, 1962. Cipolwg ar Ynysymaengwyn. Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Meirionnydd, 4.2, tt. 97-118.
  54. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  55. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  56. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.