Llydaw

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Llydaw (Breizh, Bretagne, Bertaèyn)
Baner Llydaw

(Baner Llydaw)
Map Llydaw
Hysbysrwydd Rhanbarth Llydaw Liger-Iwerydd
Prifddinas: Roazhon (Rennes) Naoned (Nantes)
Poblogaeth (2003):

Dwysedd:

2 972 700 o drigolion

107 trigolyn/km²

1 134 266 o drigolion

166 trigolyn/km²

Ardal: 27 208 km² 6 815 km²
Llywydd y Cyngor: Jean-Yves Le Drian Patrick Mareschal
Départements: Arfordir Armor (22)
Îl-a-Gwilun (35)
Môr Bychan (56)
Penn-ar-Bed (29)
Liger-Iwerydd (44)
Erthygl am y wlad Geltaidd hanesyddol yw hon. Gweler hefyd Llydaw (gwahaniaethu).

Un o'r gwledydd Celtaidd, yng ngweriniaeth Ffrainc, yw Llydaw (Llydaweg: Breizh, Ffrangeg: Bretagne). Fe'i rhannwyd rhwng dau ranbarth (régions) Ffrengig gan lywodraeth Vichy Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, sef Bretagne a Rhanbarth Bröydd Liger. Yn y naill y mae pedwar o bum département y wlad; yn y llall y mae'r pumed (Liger-Iwerydd), ynghŷd â départements sy'n rhan o fröydd eraill.

Yn 2006, amcangyfrifwyd fod poblogaeth Llydaw tua 4.3 miliwn. O'r rhain, roedd 72% yn byw yn region Bretagne, a 28% yn Pays-de-la-Loire.

Hanes[golygu]

Prif erthygl: Hanes Llydaw.
Map Llydaw

Fe ymfudodd llawer o hynafiaid y Llydawyr o Ynys Prydain ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid yn 410 OC. Yn y 9fed ganrif, llwyddodd Nevenoe (Nominoë yn Ffrangeg) i gyfuno Llydaw oll yn un deyrnas.

Yn Rhyfel Olyniaeth Llydaw, rhwng 1341 a 1364, fe wrthdarodd cynghreiriaid Lloegr yn erbyn cynghreiriaid Ffrainc. Daeth annibyniaeth Llydaw i ben drwy Ddeddf Uno yn 1532, ond roedd ganddi rywfaint o ymreolaeth o fewn Ffrainc tan 1789. Gwrthryfel yn erbyn y Chwyldro Ffrengig oedd y Chouanted, a gefnogwyd gan y Saeson.

Datblygodd y mudiad cenedlaethol Llydewig modern tua diwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif. Pan orchfygwyd Ffrainc gan Yr Almaen yn yr Ail Ryfel Byd, bu hollt yn y mudiad cenedlaethol. Roedd rhai cenedlaetholwyr Llydewig yn amlwg yn y gwrthwynebiad arfog i'r Almaenwyr, tra dewisodd eraill megis Roparz Hemon gydweithio gyda'r Almaenwyr yn y gobaith o ennill annibyniaeth i Lydaw. Yn Rhagfyr 1943 llofruddiwyd yr Abbé Perrot, cenedlaetholwr Llydewig amlwg, gan aelod o'r Blaid Gomiwnyddol, gan haeru ei fod yn cydweithio a'r Almaenwyr. Bu raid i eraill, megis Roparz Hemon, ffoi i Gymru ac Iwerddon ar ddiwedd y rhyfel, a bu adwaith cryf ar ran llywodraeth Ffrainc yn erbyn yr iaith a'r diwylliant Llydewig.

Pan rannwyd Ffrainc yn ranbarthau gweinyddol, nid oedd rhanbarth Bretagne ond yn cynnwys pedwar allan o'r pump departement oedd yn draddodiadol yn rhan o Lydaw. Ni chynhwyswyd Loire-Atlantique, sy'n cynnwys Nantes, un o ddwy brifddinas draddodiadol Llydaw. Bu dirywiad mawr yn sefyllfa'r iaith Lydaweg ers 1945; mewn llawer o ardaloedd lle siaredid yr iaith, magwyd plant a aned ers y cyfnod yma yn uniaith Ffrangeg. Ers y 1970au bu cynnydd mewn diddordeb yn iaith a diwylliant Llydaw, yn arbennig mewn cerddoriaeth, lle daeth Alan Stivell yn adnabyddus.Mae mudiad Diwan wedi sefydlu ysgolion Llydaweg i geisio achub yr iaith.

Ar 16 Mawrth 1978, drylliwyd y llong Amoco Cadiz gerllaw porthladd bychan Portsall yn Ploudalmézeau. Collwyd rhan helaeth o'i llwyth o olew i'r môr, gan greu difrod mawr ar draethau gogleddol Llydaw.

Ieithoedd[golygu]

Ers yr Oesoedd Canol, mae gwahanaeth eglur rhwng Llydaw Isel (yn yr Orllewin: Breizh-Izel neu Goueled-Breizh; Basse-Bretagne) a Llydaw Uchel (yn y Dwyrain: Breizh-Uhel neu Gorre-Breizh; Haute-Bretagne neu Pays Gallo). Mae'r mwyafrif o siaradwyr Llydaweg yn Llydaw Isel, lle mae trefi Kemper (Quimper), Brest, an Oriant (Lorient), a Gwened (Vannes). Yn Llydaw Uchel, pa fodd bynnag, yr oedd y werin yn siarad Gallo, ac yma y mae'r ddwy ddinas fawr (Naoned a Roazhon) a llawer o drefi eraill, er enghraifft Sant Maloù (Saint-Malo), Sant Nazer (Saint-Nazaire) a Sant Brïeg (Saint-Brieuc). Mae'r "ffin" ddiwyllianol hon yn ymestyn o Sant Brïeg i dre Gwened.

Rhaniadau gweinyddol[golygu]

Ceir naw "esgobaeth" neu ranbarth hanesyddol yn Llydaw:

Naw hen esgobaeth Llydaw
  1. Bro Gerne
  2. Bro Ddol
  3. Bro Leon
  4. Bro Naoned
  5. Bro Roazhon
  6. Bro Sant Brïeg
  7. Bro Sant Maloù
  8. Bro Dreger
  9. Bro Wened

Gweler hefyd[golygu]

Dolen allanol[golygu]


Blodau Grug Gwledydd Celtaidd Sbiral triphlyg

Yr Alban | Cernyw | Cymru | Iwerddon | Llydaw | Manaw

Gwelwch hefyd: Y Celtiaid

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Llydaw
yn Wiciadur.