Yr Eidal

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Eidal)
Jump to navigation Jump to search
Yr Eidal
Emblem of Italy.svg
Repubblica Italiana
Flag of Italy.svg
ArwyddairGwnaed yn yr Eidal Edit this on Wikidata
Mathgwladwriaeth sofran, gwlad Edit this on Wikidata
PrifddinasRhufain Edit this on Wikidata
Poblogaeth60,317,000 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 18 Mehefin 1946 (1946–) Edit this on Wikidata
AnthemIl Canto degli Italiani Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethMario Draghi Edit this on Wikidata
Cylchfa amserEurope/Rome Edit this on Wikidata
NawddsantFfransis o Assisi, Catherine of Siena Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Eidaleg Edit this on Wikidata
Nifer a laddwyd633,133 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolEwrop Edit this on Wikidata
Arwynebedd301,338 km² Edit this on Wikidata
GerllawMôr Adria, Môr Tirrenia, Môr Ionia, Môr Liguria, Y Môr Canoldir Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaSan Marino, Y Fatican, Ffrainc, Y Swistir, Awstria, Slofenia, Malta Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau42.5°N 12.5°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolLlywodraeth yr Eidal Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholSenedd yr Eidal Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywyddion yr Eidal Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethSergio Mattarella Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog yr Eidal Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethMario Draghi Edit this on Wikidata
LocationItaly.svg
ArianEwro Edit this on Wikidata
Canran y diwaith12 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant1.39 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol0.873 Edit this on Wikidata

Gwlad yn ne Ewrop yw Gweriniaeth yr Eidal neu'r Eidal (Eidaleg: Italia). Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn benrhyn mawr siâp esgid uchel gyda nifer o ynysoedd yn y Môr y Canoldir: Sisili a Sardegna ydyw'r mwyaf. Yn y gogledd mae mynyddoedd yr Alpau. Ceir môr ar dair ochr i'r Eidal, ond yn y gogledd mae'n ffinio ar Ffrainc, y Swistir, Awstria, a Slofenia. Y tu mewn i'r Eidal mae dwy wladwriaeth fach: San Marino a Dinas y Fatican.

Heddiw, mae gan yr Eidal un o'r economïau mwyaf datblygedig yn y byd o ran CMC,[1][2][3] a hi yw'r wythfed economi fwyaf y byd yn ôl CMC enwol (y trydydd yn yr Undeb Ewropeaidd ), y chweched 'cyfoeth cenedlaethol' mwyaf ac yn ei banc canolog mae'r 3edd storfa fwyaf o aur wrth-gefnr. Fe'i rhestrir yn uchel iawn o ran disgwyliad oes ei phobl, ansawdd bywyd, gofal iechyd,[4] ac addysg. Mae'r wlad yn chwarae rhan amlwg mewn materion economaidd, milwrol, diwylliannol a diplomyddol rhanbarthol a byd-eang; mae'n bwer rhanbarthol[5][6] ac yn bwer mawr,[7][8] a ganddi hi mae'r wythfed byddin mwyaf pwerus y byd. Mae'r Eidal yn aelod sefydlol a blaenllaw o'r Undeb Ewropeaidd ac yn aelod o nifer o sefydliadau rhyngwladol, gan gynnwys y Cenhedloedd Unedig, NATO, yr OECD, y Sefydliad Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop, Sefydliad Masnach y Byd, y Grŵp o Saith, y G20, Undeb Gwledydd y Môr Canoldir, Cyngor Ewrop, Uno er Consensws, Ardal Schengen a llawer mwy. Ganwyd llawer o ddyfeiswyr ac arlunwyr mawr y byd yn yr hyn rydym yn ei adnabod heddiw fel Yr Eidal. ,Bu'r wlad yn ganolfan fyd-eang yn y maesydd canlynol: celf, cerddoriaeth, llenyddiaeth, athroniaeth, gwyddoniaeth, technoleg, a ffasiwn ers amser maith, ac mae wedi dylanwadu a chyfrannu'n fawr at feysydd amrywiol gan gynnwys y sinema, bwyd, chwaraeon, y gyfraith, bancio a busnes.[9] Gan yr Eidal mae'r nifer fwyaf o Safleoedd Treftadaeth y Byd (58 yn 2020), a hi yw'r bumed wlad yr ymwelir â hi fwyaf gan dwristiaeth.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Hanes yr Eidal

Crynodeb[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hanes yr Eidal yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar iawn, er mai yn gymharol ddiweddar yr unwyd yr Eidal i greu'r wladwriaeth fodern.

Daw'r enw Italia o'r hen enw am bobloedd a thiriogaeth de yr Eidal. Yn y rhan yma, roedd nifer o bobloedd wahanol, megis yr Etrwsciaid, Samnitiaid, Umbriaid a Sabiniaid. Yn y gogledd, ymsefydlodd llwythau Celtaidd o gwmpas dyffryn afon Po.

Yn rhan ddeheuol yr orynys ac ar ynys Sisili, ymsefydlodd Groegiaid rhwng 800 a 600 CC, a gelwid y rhan yma yn Magna Graecia ("Groeg Fawr") mewn Lladin. Yn y gogledd, yr Etrwsciaid oedd y grym mwyaf yn y cyfnod cynnar. Yn y 4 CC gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid, ac yn y 3 CC gorchfygodd Rhufain y Groegiaid yn y de hefyd.

Bu cyfres o ryfeloedd, y Rhyfeloedd Pwnig, rhwng Rhufain a Carthago; yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig bu'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymgyrchu yn yr Eidal am flynyddoedd. Er iddo ennill nifer o fuddugoliaethau ysgubol dros y Rhufeiniaid, bu raid iddo encilio o'r Eidal yn y diewedd. Ar ddiwedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, dinistriwyd Carthago.

Tyfodd Ymerodraeth Rhufain yn gyflym yn y cyfnod canlynol; concrwyd Gâl gan Iŵl Cesar rhwng 60 a 50 CC. Daeth ei fab mabwysiedig, Augustus, yn ymerawdwr cyntaf Rhufain.

Daeth yr ymerodraeth yn y gorllewin i ben yn y 5g, a meddiannwyd yr Eidal gan bobloedd Almaenig megis yr Ostrogothiaid a'r Lombardiaid. Ffurfiwyd nifer o wladwriaethau.

Dim ond yn y 19g yr ad-unwyd yr Eidal, gyda Giuseppe Garibaldi yn un o'r prif ysgogwyr. Sefydlwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861. Daeth Benito Mussolini, arweinydd plaid y Ffasgwyr yn Brif Weinidog yn 1922. Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, daeth Mussolini a'r Eidal i mewn i'r rhyfel ar ochr yr Almaen. Diswyddwyd ef yn 1943, a'i saethu yn 1945.

Ar 2 Mehefin 1946, cafwyd pleidlais mewn refferendwm i ddileu'r frenhiniaeth ac i sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Mabwysiadwyd y cyfansoddiad newydd ar 1 Ionawr 1948.

Yr hanes yn llawnach[golygu | golygu cod y dudalen]

Oherwydd ei lleoliad daearyddol canolog yn Ne Ewrop a'r Môr Canoldir, yn hanesyddol bu'r Eidal yn gartref i fyrdd o bobl a diwylliannau gwahanol dros sawl mileniwm. Heddiw, mae'r rhan fwyaf yn bobloedd Italaidd Indo-Ewropeaidd a nhw a roddodd eu henw i'r penrhyn, gan ddechrau o'r oes glasurol (rhwng yr 8g CC a 6g ÔC). Y sefydlwyr cyntaf yn yr ardal roedd y Phoeniciaid a'r Carthaginiaid a sefydlodd drefedigaethau yar ynysoedd yr Eidal, yn bennaf.[10] Sefydlodd y Groegiaid aneddiadau yn Magna Graecia, yn Ne'r Eidal, a bu'r Etrwsciaid a'r Celtiaid yn byw yng nghanol a gogledd yr Eidal, yn y drefn honno. Ffurfiodd llwyth Italaidd o'r enw'r Latins y Deyrnas Rufeinig yn yr 8g CC, a ddaeth yn weriniaeth (Gweriniaeth Rhufain) yn y pen draw, gyda llywodraeth o'r enw Senedd a'r Bobl . Aeth y Weriniaeth ati iorchfygu a chymhathu ei chymdogion ar benrhyn yr Eidal, gan orchyfygu rhannau o Ewrop, Gogledd Affrica ac Asia. Erbyn y ganrif gyntaf CC, daeth yr Ymerodraeth Rufeinig i'r amlwg fel y pŵer cryfaf ym masn y Môr Canoldir, a gynhwysai Pax Romana, cyfnod o fwy na 200 mlynedd lle datblygodd cyfraith, technoleg, economi, celf, a llenyddiaeth yr Eidal.[11][12]

Yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar, bu cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol a goresgynwyd y tiroedd hyn gan bobloedd eraill, ond erbyn yr 11g cododd nifer o ddinas-wladwriaethau a gweriniaethau morwrol cystadleuol, yn bennaf yn rhanbarthau gogleddol a chanolog yr Eidal, gan gynnwys Fenis, Milan, Fflorens, Genoa, Pisa, Lucca, Cremona, Siena, Città di Castello, Perugia. Ffynnodd yr ardal oherwydd masnach a bancio, gan osod y sylfaen ar gyfer cyfalafiaeth fodern.[13] Gwasanaethodd y taleithiau annibynnol hyn yn bennaf fel prif hybiau masnachu Ewrop gydag Asia a'r Dwyrain Agos, yn aml yn mwynhau mwy o ddemocratiaeth na'r brenhiniaethau ffiwdal mwy a oedd i''w gweld ledled Ewrop. Fodd bynnag, roedd rhan o ganol yr Eidal dan reolaeth y Gwladwriaethau Pabaidd, tra bod De'r Eidal wedi aros yn ffiwdal i raddau helaeth tan y 19g, yn rhannol o ganlyniad i olyniaeth Fysantaidd, Arabaidd, Normanaidd, Angevin, Aragoniaid ac eraill.[14]

Dechreuodd y Dadeni Dysg yn yr Eidal, gan ledaenu i weddill Ewrop, a chafwyd diddordeb newydd mewn dyneiddiaeth, <a href="./Gwyddoniaeth" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&quot;userAdded&quot;:true,&quot;adapted&quot;:true}">gwyddoniaeth</a>, mordwyo a chelf. Ffynnodd diwylliant yr Eidal, gan gynhyrchu ysgolheigion, artistiaid a polymathiaid enwog. Yn ystod yr Oesoedd Canol, darganfu fforwyr Eidalaidd lwybrau newydd i'r Dwyrain Pell a'r Byd Newydd. Serch hynny, gwanhaodd pŵer masnachol a gwleidyddol yr Eidal yn sylweddol pan agorwyd llwybrau masnach a oedd yn osgoi Môr y Canoldir.[15] Erbyn y 15g a'r 16g roedd yr Eidal yn dameidiog, yn wleidyddol, a chafodd ei gorchfygu a'i rhannu ymhellach ymhlith nifer o bwerau Ewropeaidd tramor dros y canrifoedd.

Erbyn canol y 19g, roedd cenedlaetholdeb yr Eidal yn ei anterth, ac felly hefyd y galwadau am annibyniaeth er mwyn gostwng rheolaeth dramor, a chafwyd cyfnod o gynnwrf gwleidyddol chwyldroadol. Ar ôl canrifoedd o dra-arglwyddiaethu tramor a rhaniad gwleidyddol, unwyd yr Eidal bron yn gyfan gwbl ym 1861 yn dilyn rhyfel o annibyniaeth, gan sefydlu Teyrnas yr Eidal fel pŵer mawr.[16] O ddiwedd y 19g i ddechrau'r 20g, diwydiannwyd yr Eidal yn gyflym, yn y gogledd yn bennaf, a ganwyd ymerodraeth drefedigaethol,[17] tra bod y de yn parhau i fod yn dlawd i raddau helaeth ac wedi'i eithrio o ddiwydiant, gan ysgogi diaspora mawr a dylanwadol.[18] Er gwaethaf ei bod yn un o'r pedwar prif bŵer perthynol yn y Rhyfel Byd Cyntaf, aeth yr Eidal i gyfnod o argyfwng economaidd a chythrwfl cymdeithasol, gan arwain at gynnydd unbennaeth ffasgaidd yr Eidal ym 1922. Yn yr Ail Ryfel Byd ochrodd gyda'r Almaen ac yn filwrol, fe'u trechwyd, ac arweiniodd hyn at Ryfel Cartref yr Eidal. Yn dilyn rhyddhau'r Eidal, diddymodd y wlad eu brenhiniaeth, sefydlwyd Gweriniaeth ddemocrataidd, mwynhawyd ffyniant economaidd, a daeth yr Eidal yn wlad ddatblygedig iawn.[1]

Rhanbarthau[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Rhanbarthau'r Eidal

Mae'r Eidal wedi'i rhannu yn 20 o ranbarthau (regioni, unigol regione).

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Gwleidyddiaeth yr Eidal

Ar 8 Mai, 2008, daeth Silvio Berlusconi yn Brif Weinidog yr Eidal am y trydydd tro, fel olynydd i Romano Prodi. Roedd Berlusconi hefyd yn Brif Weinidog o 1994 hyd 1995 ac o 2001 hyd 2006. Ymddiswyddodd mewn cywilydd ar 16 Tachwedd 2011 oherwydd diffyg arian y wlad a phenodwyd Mario Monti yn ei le.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Daearyddiaeth yr Eidal

Gwlad yn ne Ewrop sy'n ymestyn allan fel gorynys hir i ganol Môr y Canoldir yw'r Eidal. Mae hefyd yn cynnwys nifer o ynysoedd; y mwyaf yw Sisili a Sardinia. Mae'n ffinio ar y Swistir, Ffrainc, Awstria, Slofenia, ac mae San Marino a Dinas y Fatican yn cael eu hamgylchynu gan yr Eidal.

Gwlad fynyddig yw'r Eidal. Yn y gogledd, ceir yr Alpau, sy'n ffurfio ffîn ogleddol y wlad. Y copa uchaf yw Monte Bianco (Ffrangeg: Mont Blanc), 4,807.5 medr o uchder, ar y ffîn rhwng yr Eidal a Ffrainc. Mynydd adnabyddus arall yw'r Matterhorn (Cervino mewn Eidaleg, ar y ffîn rhwng yr Eidal a'r Swistir. Ymhellach tua'r de, mae mynyddoedd yr Apenninau yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr orynys. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir nifer o losgfynyddoedd byw yn yr Eidal: Etna, Vulcano, Stromboli a Vesuvius.

Afon fwyaf yr Eidal yw Afon Po, sy'n tarddu yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo tua'r dwyrain am 652 km (405 milltir) i'r Môr Adriatig ar hyd gwastadedd eang. Y llyn mwyaf yw Llyn Garda yn y gogledd.

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Economi'r Eidal

Demograffeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Demograffeg yr Eidal

Ar 31 Rhagfyr 2006 roedd poblogaeth yr Eidal yn 59,131,287. Roedd 30,412,846 o'r rhain yn ferched a 28,718,441 yn ddynion.

Dinasoedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Milan

Dinasoedd mwyaf yr Eidal, gydag ystadegau poblogaeth 2012, yw:

Dinas Poblogaeth (2012)
Rhufain 2,641,930
Milan 1,245,956
Napoli 960,521
Torino 872,158
Palermo 655,604
Genova 583,089
Bologna 373,010
Fflorens 362,389
Bari 314,258
Catania 293,112

Ieithoedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Eidaleg yw iaith swyddogol yr Eidal. Yn nhalaith Bolzano-Bozen, mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Almaeneg fel iaith gyntaf, ac mae Almaeneg yn iaith swyddogol yno ar y cyd ag Eidaleg. Mae Ffrangeg yn gyd-iaith swyddogol yn Val d'Aosta,

Diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Diwylliant yr Eidal
Hunanbortread gan Leonardo da Vinci

Oherwydd na unwyd yr Eidal fel un wladwriaeth hyd yn gymharol ddiweddar, bu amrywiaeth mawr mewn diwylliant. Yn yr Eidal y dechreuodd y Dadeni yn Ewrop.

Llenyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Gosodwyd sylfeini yr iaith Eidaleg lenyddol fodern gan Dante Alighieri o Fflorens. Ei waith enwocaf yw'r Divina Commedia, a ystyrir yn un o brif gampweithiau Ewrop yn y Canol Oesoedd. Llenorion amlwg eraill yw Giovanni Boccaccio, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, a Petrarch. Ymysg llenorion diweddar yr Eidal, enillwyd Gwobr Nobel am Lenyddiaeth gan Giosuè Carducci (1906), Grazia Deledda (1926), Luigi Pirandello (1936), Salvatore Quasimodo (1959), Eugenio Montale (1975) a Dario Fo (1997).

Ymysg athronwyr amlwg yr Eidal mae Giordano Bruno, Marsilio Ficino, Niccolò Machiavelli a Giambattista Vico.

Arlunio[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn y Canol Oesoedd a chyfnod y Dadeni, roedd arlunwyr yr Eidal yn enwog trwy Ewrop. Ymysg yr arlunwyr a cherrflunwyr enwocaf, mae Michelangelo, Leonardo da Vinci, Donatello, Botticelli, Fra Angelico, Tintoretto, Caravaggio, Bernini, Titian a Raffael.

Cerddoriaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu cerddoriaeth yn elfen bwysig iawn yn niwylliant yr eidal o gyfnod cynnar. Yn yr Eidal y dyfeisiwyd opera, ac mae'n parhau'n boblogaidd iawn hyd heddiw. Y tŷ opera enwocaf yw La Scala yn Milan.

Ymysg cyfansoddwyr enwog yr Eidal mae Alessandro Scarlatti, Arcangelo Corelli, Antonio Vivaldi, Niccolò Paganini, Gioachino Rossini, Giuseppe Verdi a Giacomo Puccini. Canwr enwocaf yr Eidal yn y cyfnod diweddar oedd Luciano Pavarotti.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Yr Eidal
yn Wiciadur.
  1. 1.0 1.1 "IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, April 2016, p. 148" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 21 April 2016.
  2. CIA (2008). "Appendix B. International Organizations and Groups". World Factbook. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 April 2008. Cyrchwyd 10 April 2008.
  3. Country and Lending Groups.
  4. "The World Health Organization's ranking of the world's health systems". Photius.com. Cyrchwyd 7 September 2015.
  5. Gabriele Abbondanza, Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day (Rome: Aracne, 2016)
  6. "Operation Alba may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy."
  7. &q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight Check |url= value (help). McGill-Queen's Press – MQUP. 17 January 2005. t. 85. ISBN 978-0-7735-2836-9. Cyrchwyd 13 June 2016.
  8. Sterio, Milena (2013). The right to self-determination under international law : "selfistans", secession and the rule of the great powers. Milton Park, Abingdon, Oxon: Routledge. t. xii (preface). ISBN 978-0-415-66818-7. Cyrchwyd 13 June 2016.
  9. Michael Barone (2 September 2010). "The essence of Italian culture and the challenge of the global age". Council for Research in Values and philosophy. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 September 2012. Cyrchwyd 22 September 2012.
  10. Carl Waldman; Catherine Mason (2006). Encyclopedia of European Peoples. Infobase Publishing. t. 586. ISBN 978-1-4381-2918-1. Cyrchwyd 23 February 2013.
  11. Lazenby, John Francis (4 February 1998). Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War. University of Oklahoma Press. t. 29. ISBN 978-0-8061-3004-0. Italy homeland of the Romans.
  12. Maddison, Angus (20 September 2007). Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-922721-1.
  13. Sée, Henri. "Modern Capitalism Its Origin and Evolution" (PDF). University of Rennes. Batoche Books. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 7 October 2013. Cyrchwyd 29 August 2013.
  14. Jepson, Tim (2012). &pg=PAPA28&q=trade%2520routes%2520italy%2520new+world National Geographic Traveler: Italy Check |url= value (help). National Geographic Books. ISBN 978-1-4262-0861-4.
  15. Bouchard, Norma; Ferme, Valerio (2013). &pg=PAPT30&q=new%2520world%2520trade+italy Italy and the Mediterranean: Words, Sounds, and Images of the Post-Cold War Era Check |url= value (help). Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-34346-8. Cyrchwyd 17 December 2015.
  16. "Unification of Italy". Library.thinkquest.org. 4 April 2003. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 March 2009. Cyrchwyd 19 November 2009.
  17. "The Italian Colonial Empire". All Empires. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 February 2012. Cyrchwyd 17 June 2012. At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China
  18. Jon Rynn. "WHAT IS A GREAT POWER?" (PDF). economicreconstruction.com. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 28 April 2017. Cyrchwyd 15 March 2017.