Portiwgal

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
República Portuguesa
Gweriniaeth Bortiwgalaidd
Baner Portiwgal Arfbais Portiwgal
Baner Arfbais
Arwyddair: dim
Anthem: A Portuguesa
Lleoliad Portiwgal
Prifddinas Lisbon
Dinas fwyaf Lisbon
Iaith / Ieithoedd swyddogol Portiwgaleg 1
Llywodraeth Gweriniaeth
 • Arlywydd
 • Prif Weinidog
Marcelo Rebelo de Sousa
António Costa
Ffurfiant
 •Annibyniaeth
 •Cydnabuwyd
868
24 Mehefin 1128
5 Hydref 1143
Esgyniad i'r UE 1 Ionawr 1986
Arwynebedd
 - Cyfanswm
 - Dŵr (%)
 
92,3915 km² (110fed)
0.5
Poblogaeth
 - Amcangyfrif 2005
 - Cyfrifiad 2001
 - Dwysedd
 
10,148,259 (76fed)
10,495,000
114/km² (87fed)
CMC (PGP)
 - Cyfanswm
 - Y pen
Amcangyfrif 2005
$203.4 biliwn (41af)
$19,335 (37fed)
Indecs Datblygiad Dynol (2003) 0.904 (27fed) – uchel
Arian cyfred Euro (€) 2 (EUR)
Cylchfa amser
 - Haf
WET (UTC)
WEST (UTC+1)
Côd ISO y wlad .pt
Côd ffôn +351
1 Mirandeg cydnabir yn swyddogol ym Miranda do Douro

2cyn i 1999: Escudo Portiwgaidd

3Azores: UTC-1; UTC yn Haf

Gwlad a gweriniaeth yn ne-orllewin Ewrop yw'r Weriniaeth Bortiwgalaidd neu Portiwgal (Portiwgaleg: Português). Mae hi'n gorwedd rhwng Sbaen a'r Cefnfor Iwerydd ac mae'r ynysoedd Azores a Madeira hefyd yn rhan o'r wlad. Prifddinas Portiwgal yw Lisbon.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth Portiwgal

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes Portiwgal

Mae hanes Portiwgal yn y cyfnod cynnar yn rhan o hanes Penrhyn Iberia yn gyffredinol. Daw'r enw Portiwgal o'r enw Rhufeinig Portus Cale. Yn y cyfnod cyn dyfodiad y Rhufeiniad, poblogid yr ardal sydd yn awr yn ffurfio Portiwgal gan nifer o bobloedd wahanol, yn cynnwyd y Lwsitaniaid a'r Celtiaid. Ymwelodd y Ffeniciaid a'r Carthaginiaid a'r ardal, a bu rhan ohoni dan reolaeth Carthago am gyfnod.

Ymgorfforwyd yr ardal yn yr Ymerodraeth Rufeinig wedi i Cathago gael ei gorchfygu; roedd talaith Rufeinig Lusitania, wedi 45 CC, yn cyfateb yn fras i'r wlad bresennol. Wedi diwedd yr ymerodraeth, meddiannwyd y wlad gan lwythau Almaenig megis y Suevi, Buri a'r Fisigothiaid. Wedi'r goresgyniad Islamaidd ar ddechrau'r 8g daeth yn rhan o Al Andalus. Ffurfiwyd tiriogaeth o'r enw Portiwgal yn 868, wedi i'r Cristioniogion ddechrau ad-ennill tir yn y Reconquista. Wedi buddigoliaeth dros y Mwslimiaid yn Ourique yn 1139, ffurfiwyd Teyrnas Portiwgal. Parhaodd yr ymladd yn erbyn y Mwslimiaid, ac yn 1249 cipiwyd yr Algarve gan y Cristionogion, gan sefydlu ffiniau presennol Portiwgal.

Yn niwedd y 14g, hawliwyd coron Portiwgal gan frenin Castilla, ond bu gwrthryfel poblogaidd, a gorchfygwyd Castillia ym Mrwydr Aljubarrota gan Ioan o Aviz, a ddath yn Ioan I, brenin Portiwgal. Drod y blynyddoedd nesaf, bu gan Portiwgal ran flaenllaw yn y gwaith o fforio a gwladychu gwledydd tu allan i Ewrop. Yn 1415, meddiannodd Ceuta yng Ngogledd Affrica, ei gwladfa gyntaf; dilynwyd hyn gan feddiannu Madeira a'r Azores. Yn 1500, darganfuwyd Brasil gan Pedro Álvares Cabral, a'i hawliodd i goron Portiwgal, a deng mlynedd wedyn, cipiwyd Goa yn India, Ormuz yng Nghulfor Persia a Malacca yn yr hyn sy'n awr yn Malaysia. Cyrhaeddodd llongwyr Portiwgal cyn belled a Siapan ac efallai Awstralia.

Wedi marwolaeth y brenin Sebastian heb aer mewn brwydr ym Moroco, hawliwyd ei orsedd gan Philip II, brenin Sbaen, a rhwng 1580 a 1640, roedd brenin Sbaen yn frenin Portiwgal hefyd, er ei bod yn parhau i gael ei hystyried fel teyrnas annibynnol. Yn 1640, bu gwrthryfel, a chyhoeddwyd Ioan IV yn frenin Portiwgal.

O ddechrau'r 19g, dechreuodd grym Portiwgal edwino; daeth Brasil yn annibynnol yn 1822, er iddi feddiannu rhannau o Affrica yn nes ymlaen yn y ganrif, yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Cabo Verde, São Tomé a Príncipe, Gini-Bissau, Angola a Mozambique.

Wedi gwrthryfel yn Lisbon, dymchwelwyd y frenhiniaeth a sefydlwyd gweriniaeth ddemocrataidd yn 1910. Yn 1926, bu gwrthryfel milwrol a sefydlwyd llywodraeth filwrol a arweiniodd at unbennaeth António de Oliveira Salazar. Collodd Portiwgal ei meddiannau yn India pan oresgynnwyd hwy gan fyddin India yn 1961. Tua dechrau'r 1960au hefyd y dechreuodd rhyfeloedd annibyniaeth yn Angola a Mozambique. Wedi gwrthryfel a adnabyddir fel y Chwyldro Carnasiwn yn 1974, rhoddwyd diwedd ar undennaeth a daeth Portiwgal yn wlad ddemocrataidd. Yn 1999, dychwelwyd Macau, yr olaf o'i meddiannau tramor, i Tsieina.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Portiwgal

Pobl o Bortiwgal[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhestr Wicidata:


# delwedd enw dyddiad geni dyddiad marw man geni
1
PeterIofPortugal.jpg
Pedr I, brenin Portiwgal 1320-04-08 1367-01-18 Q45412
2
Retrato de Vasco da Gama.png
Vasco da Gama 1469-09-03 1524-12-23 Sines
3
Hernando de Magallanes del museo Madrid.jpg
Fernão de Magalhães 1480-10-17 1521-04-27 Q1006389
4
Luís de Camões por François Gérard.jpg
Luís de Camões 1524 1580-06-10 Lisbon
5 Isaac Orobio de Castro 1617 1687-11-07 Bragança
6
Catherine of Braganza by Gennari.jpg
Catrin o Braganza 1638-11-25 1705-12-31 Q1013623
Q4902904
7
Leonor-de-Almeida-Portugal Marquesa-de-Alorna.jpg
Leonor de Almeida Portugal 1750-10-31 1839-10-11 Lisbon
8
Oscar Pereira da Silva - Retrato de D. Pedro I, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg
Pedro I, ymerawdwr Brasil 1798-10-12 1834-09-24 Q1073173
9 Emília dos Santos Braga 1867 1950 Lisbon
10 Sofia Martins de Souza 1870 1960 Porto
11 María Roësset Mosquera 1882 1921 Q13225053
12
Mily Possoz.jpg
Mily Possoz 1888
1889
1968 Q275689
13
Clementina Carneiro de Moura 1973.jpg
Clementina Carneiro de Moura 1898 1992 Lisbon
14 Ofélia Marques 1902 1952 Lisbon
15 Maria Helena Vieira da Silva 1908-06-13 1992-03-06 Lisbon
16 Estrela da Liberdade Alves Faria 1910 1976 Q179948
17
Maria Keil 1955.jpg
Maria Keil 1914-08-09 2012-06-10 Silves
18 Tereza de Arriaga 1915-02-05 2013-08-12 Lisbon
19 Rosette Batarda Fernandes 1916-01-10 2005-05-28 Prifysgol Ddinesig Redondo
20 Estela de Sousa e Silva 1921 2000 Lisbon
21 Ilda Reis 1923-01-01 1998 Lisbon
22 Alice Jorge 1924 2008-02 Lisbon
23
Mário Soares (2003) portrait.jpg
Mário Soares 1924-12-07 2017-01-07 Lisbon
24 Maria Inês Ribeiro da Fonseca 1926 1995 Lisbon
25
JSJoseSaramago.jpg
José Saramago 1928-11-26 2008-06-18 Q793814
26 Teresa Sousa 1928-12-21 1962-01-06 Lisbon
27 Ana Hatherly 1929-05-08 2015-08-05 Porto
28 Túlia Saldanha 1930-08-26 1988-04-30 Q1024457
29
MariaClar.jpg
Maria Clár 1930-10-28 Q117591
30
Helena Almeida 2012 3.jpg
Helena Almeida 1934 Lisbon
31 Paula Rego 1935-01-26 Lisbon
32 Maria Velez 1935-11-01 2017-03-02 Lisbon
33 Ana Maria Botelho 1936-01-27 Lisbon
34 Maria Adé lia Diniz 1941 Benfeita
35 Teresa Magalhães 1944 Lisbon
36 Paulo Futre 1966-02-28 Q826511
37
Adriana Molder 2013.jpg
Adriana Molder 1975 Lisbon
38
Nuno Gomes (1388215345).jpg
Nuno Gomes 1976-07-05 Q454875
39
Shahter-Reak M 2015 (18).jpg
Cristiano Ronaldo 1985-02-05 Funchal
40
Salvador Sobral RedCarpet Kyiv 2017.jpg
Salvador Sobral 1989-12-28 Lisbon
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.


Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Portiwgal
yn Wiciadur.
Flag of Portugal.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Bortiwgal. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.