Portiwgal

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Portiwgal
Coat of arms of Portugal.svg
República Portuguesa
Flag of Portugal.svg
Arwyddair Europe's West Coast Edit this on Wikidata
Math gwladwriaeth sofran, gwlad, pŵer trefedigaethol Edit this on Wikidata
Prifddinas Lisbon, Coimbra Edit this on Wikidata
Poblogaeth 10,600,000 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 5 Hydref 1143 (Kingdom of Portugal) Edit this on Wikidata
Anthem A Portuguesa Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth António Costa Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC−01:00 Edit this on Wikidata
Nawddsant Siôr Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Portiwgaleg, Mirandese Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Southwestern Europe Edit this on Wikidata
Arwynebedd 92,212 ±1 km² Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Sbaen, Castilla y León Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 38.7°N 9.1833°W Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Cyngor y Gweinidogion Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaethol Cynulliad y Weriniaeth Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywydd Portiwgal Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Marcelo Rebelo de Sousa Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog Portiwgal Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth António Costa Edit this on Wikidata
LocationPortugal.svg
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $217,571 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $21,291 Edit this on Wikidata
Arian Ewro Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 14 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 1.21 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.83 Edit this on Wikidata

Gwlad a gweriniaeth yn ne-orllewin Ewrop yw'r Weriniaeth Bortiwgalaidd neu Phortiwgal (Portiwgaleg: Portugal). Mae hi'n gorwedd rhwng Sbaen a'r Cefnfor Iwerydd ac mae'r ynysoedd Azores a Madeira hefyd yn rhan o'r wlad. Prifddinas Portiwgal yw Lisbon.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth Portiwgal

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes Portiwgal

Mae hanes Portiwgal yn y cyfnod cynnar yn rhan o hanes Penrhyn Iberia yn gyffredinol. Daw'r enw Portiwgal o'r enw Rhufeinig Portus Cale. Yn y cyfnod cyn dyfodiad y Rhufeiniad, poblogid yr ardal sydd yn awr yn ffurfio Portiwgal gan nifer o bobloedd wahanol, yn cynnwyd y Lwsitaniaid a'r Celtiaid. Ymwelodd y Ffeniciaid a'r Carthaginiaid a'r ardal, a bu rhan ohoni dan reolaeth Carthago am gyfnod.

Ymgorfforwyd yr ardal yn yr Ymerodraeth Rufeinig wedi i Cathago gael ei gorchfygu; roedd talaith Rufeinig Lusitania, wedi 45 CC, yn cyfateb yn fras i'r wlad bresennol. Wedi diwedd yr ymerodraeth, meddiannwyd y wlad gan lwythau Almaenig megis y Suevi, Buri a'r Fisigothiaid. Wedi'r goresgyniad Islamaidd ar ddechrau'r 8g daeth yn rhan o Al Andalus. Ffurfiwyd tiriogaeth o'r enw Portiwgal yn 868, wedi i'r Cristioniogion ddechrau ad-ennill tir yn y Reconquista. Wedi buddigoliaeth dros y Mwslimiaid yn Ourique yn 1139, ffurfiwyd Teyrnas Portiwgal. Parhaodd yr ymladd yn erbyn y Mwslimiaid, ac yn 1249 cipiwyd yr Algarve gan y Cristionogion, gan sefydlu ffiniau presennol Portiwgal.

Yn niwedd y 14g, hawliwyd coron Portiwgal gan frenin Castilla, ond bu gwrthryfel poblogaidd, a gorchfygwyd Castillia ym Mrwydr Aljubarrota gan Ioan o Aviz, a ddath yn Ioan I, brenin Portiwgal. Drod y blynyddoedd nesaf, bu gan Portiwgal ran flaenllaw yn y gwaith o fforio a gwladychu gwledydd tu allan i Ewrop. Yn 1415, meddiannodd Ceuta yng Ngogledd Affrica, ei gwladfa gyntaf; dilynwyd hyn gan feddiannu Madeira a'r Azores. Yn 1500, darganfuwyd Brasil gan Pedro Álvares Cabral, a'i hawliodd i goron Portiwgal, a deng mlynedd wedyn, cipiwyd Goa yn India, Ormuz yng Nghulfor Persia a Malacca yn yr hyn sy'n awr yn Maleisia. Cyrhaeddodd llongwyr Portiwgal cyn belled a Siapan ac efallai Awstralia.

Wedi marwolaeth y brenin Sebastian heb aer mewn brwydr ym Moroco, hawliwyd ei orsedd gan Philip II, brenin Sbaen, a rhwng 1580 a 1640, roedd brenin Sbaen yn frenin Portiwgal hefyd, er ei bod yn parhau i gael ei hystyried fel teyrnas annibynnol. Yn 1640, bu gwrthryfel, a chyhoeddwyd Ioan IV yn frenin Portiwgal.

O ddechrau'r 19g, dechreuodd grym Portiwgal edwino; daeth Brasil yn annibynnol yn 1822, er iddi feddiannu rhannau o Affrica yn nes ymlaen yn y ganrif, yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Cabo Verde, São Tomé a Príncipe, Gini-Bissau, Angola a Mosambic.

Wedi gwrthryfel yn Lisbon, dymchwelwyd y frenhiniaeth a sefydlwyd gweriniaeth ddemocrataidd yn 1910. Yn 1926, bu gwrthryfel milwrol a sefydlwyd llywodraeth filwrol a arweiniodd at unbennaeth António de Oliveira Salazar. Collodd Portiwgal ei meddiannau yn India pan oresgynnwyd hwy gan fyddin India yn 1961. Tua dechrau'r 1960au hefyd y dechreuodd rhyfeloedd annibyniaeth yn Angola a Mosambic. Wedi gwrthryfel a adnabyddir fel y Chwyldro Carnasiwn yn 1974, rhoddwyd diwedd ar undennaeth a daeth Portiwgal yn wlad ddemocrataidd. Yn 1999, dychwelwyd Macau, yr olaf o'i meddiannau tramor, i Tsieina.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Portiwgal

Pobl o Bortiwgal[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhestr Wicidata:


# delwedd enw dyddiad geni dyddiad marw man geni
1
Camões, por Fernão Gomes.jpg
Luís de Camões 1524-12
1525-01
1580-06-10 Lisbon
2
DpedroI-brasil-full.jpg
Pedro I, ymerawdwr Brasil 1798-10-12 1834-09-24 Palace of Queluz
3
Retrato de Hernando de Magallanes.jpg
Fernão de Magalhães 1480-10-17 1521-04-27 Ponte da Barca
4
Retrato de Vasco da Gama.png
Vasco da Gama 1469
1460
1524-12-24 Sines
5
Cristiano Ronaldo 2018.jpg
Cristiano Ronaldo 1985-02-05 Funchal
6
JSJoseSaramago.jpg
José Saramago 1922-11-16 2010-06-18 Azinhaga
7
Mário Soares (2003) portrait.jpg
Mário Soares 1924-12-07 2017-01-07 Lisbon
8
Catherine of Braganza by Gennari.jpg
Catrin o Braganza 1638-11-25 1705-12-31 Vila Viçosa
Ducal Palace of Vila Viçosa
9
Nuno Gomes (1388215345).jpg
Nuno Gomes 1976-07-05 Amarante
10 Paula Rego 1935-01-26 Lisbon
11 Maria Helena Vieira da Silva 1908-06-13
1907-11-30
1992-03-06
1992
Lisbon
12
Moniz.jpg
António Egas Moniz 1874-11-29 1955-12-13 Avanca
13
Leonor-de-Almeida-Portugal Marquesa-de-Alorna.jpg
Leonor de Almeida Portugal 1750-10-31 1839-10-11 Lisbon
14
Maria Keil 1955.jpg
Maria Keil 1914-08-09
1914
2012-06-10
2012
Silves
15
PeterIofPortugal.jpg
Pedr I, brenin Portiwgal 1320-04-08 1367-01-18 Coimbra
16
(Paulo Futre) Manuela Carmena - “¡Bienvenida la orejona!.jpg
Paulo Futre 1966-02-28 Montijo
17 Agustina Bessa-Luís 1922-10-15 2019-06-03 Vila Meã
18
Helena Almeida 2012 3.jpg
Helena Almeida 1934 2018-09-25 Lisbon
19
Dr. Isaac Orobio de Castro.png
Isaac Orobio de Castro 1617 1687-11-07 Bragança
20 Maria Inês Ribeiro da Fonseca 1926-09-09 1995-04-11 Lisbon
21
André Filipe Tavares Gomes.jpg
Andre Gomes 1993-07-30 Grijó
22
Augusto de Vasconcelos.jpg
Augusto de Vasconcelos 1867-09-24 1951-09-27 Lisbon
23
SanchoI-P.jpg
Sancho I, brenin Portiwgal 1154-11-11 1211-03-26
1212-03-26
Coimbra
24
Maria da Conceição Tavares, 2004.jpg
Maria da Conceição Tavares 1930-04-24 Anadia
25
José Costa (2014).jpg
José Alberto Costa 1953-10-31 Porto
26
Maria João Rodrigues (cropped).jpg
Maria João Rodrigues 1955-09-25 Lisbon
27 Ana Hatherly 1929-05-08 2015-08-05 Porto
28 Rosette Batarda Fernandes 1916-01-10 2005-05-28 Prifysgol Ddinesig Redondo
29
J. de Castro Sarmento.jpg
Jacob de Castro Sarmento 1692 1762-09-14 Bragança
30 Tereza de Arriaga 1915-02-05 2013-08-12 Lisbon
31 Maria Adé lia Diniz 1941 Benfeita
32
Adriana Molder 2013.jpg
Adriana Molder 1975 Lisbon
33
Foto elvira expresso 2011 pequena 3.jpg
Elvira Fortunato 1964-07-22 Almada
34
Emília dos Santos Braga - Illustração Portugueza (25Mai1908).png
Emília dos Santos Braga 1867 1950 Lisbon
35 Estrela da Liberdade Alves Faria 1910-10 1976 Évora
36
Helena Roque Gameiro - Ilustração Portugueza (27Jan1919).png
Helena Roque Gameiro 1895-08-02 1986-04-26 Lapa
37 Ilda Reis 1923-01-01 1998 Lisbon
38 Maria Alexandrina Pires Ferreira Chaves 1892 1979 Faro
39
MariaClar.jpg
Maria Clár 1930-10-28 Lamego
40 Maria Velez 1935-11-01 2017-03-02 Lisbon
41 Mily Possoz 1888
1889
1968 Caldas da Rainha
42 Ofélia Marques 1902 1952 Lisbon
43 Sofia Martins de Souza 1870 1960 Porto
44
Teresa Lago.png
Teresa Lago 1947-01-18 Lisbon
45 Teresa Sousa 1928-12-21 1962-01-06 Lisbon
46
Irene Fonseca.jpg
Irene Fonseca 1956-07-10 Lisbon
47 Ana Sofia Reboleira 1980 Caldas da Rainha
48
Clementina Carneiro de Moura 1973.jpg
Clementina Carneiro de Moura 1898 1992 Lisbon
49 Alice Jorge 1924 2008-02 Lisbon
50 Ana Maria Botelho 1936-01-27 2016-07-13 Lisbon
51 Estela de Sousa e Silva 1921 2000 Lisbon
52 Quité ria Jesus Gonçalves Pinto da Silva 1911 2005 Montalegre
53 Túlia Saldanha 1930-08-26 1988-04-30 Peredo
54 Teresa Magalhães 1944 Lisbon
55
Museo del Prado. Invitadas. Fragmentos sobre mujeres, ideología y artes plásticas en España 25 (cropped).jpg
María Roësset Mosquera 1882 1921 Espinho
56
F.J.C. Cambournac. Photograph. Wellcome L0011622.jpg
Francisco Cambournac 1903-12-26 1994-06-08 Rio de Mouro
57
Salvador Sobral RedCarpet Kyiv 2017.jpg
Salvador Sobral 1989-12-28 Lisbon
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Portiwgal
yn Wiciadur.
Flag of Portugal.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Bortiwgal. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.