Norwy

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Norwy
Kongeriket Norge
Flag of Norway.svg
Enwyd ar ôl gogledd, Ffordd Edit this on Wikidata
Math gwladwriaeth sofran, Gwlad, Brenhiniaeth gyfansoddiadol Edit this on Wikidata
Prifddinas Oslo Edit this on Wikidata
Poblogaeth 5,328,212 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 7 Mehefin 1905 (Union between Sweden and Norway)
  • 26 Hydref 1905 (Union between Sweden and Norway, diplomatic recognition) Edit this on Wikidata
Anthem Ja, vi elsker dette landet Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Erna Solberg Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+01:00 Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Bokmål, Sami, Nynorsk, Norwyeg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Llychlyn, Y Gwledydd Nordig, Y Penrhyn Sgandinafaidd, Ffenosgandia, Ewrop Edit this on Wikidata
Arwynebedd 385,207 ±1 km² Edit this on Wikidata
Gerllaw Môr Norwy, Môr Barents, Môr y Gogledd, Skagerrak Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Sweden, Y Ffindir, Rwsia Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 65°N 11°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Llywodraeth Norwy Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaethol Storting Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
teyrn Norwy Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Harald V Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog Norwy Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Erna Solberg Edit this on Wikidata
LocationNorway.svg
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $398,832 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $74,400 ±0.01 Edit this on Wikidata
Arian Norwegian krone Edit this on Wikidata
Chwyddiant 3.5 ±0.1 % Edit this on Wikidata
64,800,734,877 ±1 $ (UDA) Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 3 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 1.78 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.953 Edit this on Wikidata
Gwefan http://www.norge.no, http://www.noreg.no www.norway.no/, http://www.norge.no, http://www.noreg.no Golygu ar Wicidata

Mae Teyrnas Norwy neu Norwy yn wlad ar ochr ddwyreiniol Môr y Gogledd. Ynghyd a'i chymydog Sweden i'r dwyrain, mae'n un o wledydd Llychlyn.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Prif Erthygl: Hanes Norwy

O dan y Llychlynwyr (Vikings yn Saesneg) unwyd y wlad erbyn yr 11g. Ym 1387 bu farw brenin olaf y llinell Norwyaidd, a daeth y wlad o dan reolaeth Denmarc. Gelwid yr adeg yma yn 'noson 400 mlynedd' gan y Norwywyr, gan fod Norwy yn bartner gwan yn yr undeb. Ym 1814, ar ôl i Ddenmarc gefnogi Napoleon yn y rhyfeloedd Ewropeaidd, daeth Sweden i reoli Norwy. Blinodd y Norwywyr ar reolaeth Sweden, ac ym 1905 daeth Norwy yn annibynnol wrth i'r llywodraeth gynnig brenhiniaeth y wlad i Dywysog Carl o Ddenmarc, a ddaeth yn frenin y wlad newydd, gan gymeryd yr enw Haakon VII.

Yn yr Ail Ryfel Byd fe wnaeth byddinoedd yr Almaen o dan Adolf Hitler oresgyn Norwy, ac oherwydd hyn daeth y wlad yn aelod o NATO ym 1949 er mwyn diogelwch. Roedd hefyd yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig o'r dechrau. Mae Norwy yn aelod o EFTA ac Ardal Economaidd Ewrop, ond mae'r etholaeth wedi pleidleisio dwywaith (ym 1972 ac ym 1994) yn erbyn ymuno a'r Undeb Ewropeaidd.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Prif Erthygl: Gwleidyddiaeth

Mae Norwy yn frenhiniaeth ond mae'r pŵer gwleidyddol yn nwylo'r senedd, y Storting. Mae'r gyfundrefn yn debyg i'r hyn a gaed yn y Deyrnas Unedig, gan fod ambell i swyddogaeth pwysig gan y brenin, ond fe'u defnyddir trwy gyngor y Cabinet fel arfer.

Mae 165 o aelodau gan y Storting. Fe etholir yr aelodau drwy gynrychiolaeth gyfrannol o'r 19 sir yn y wlad, am gyfnodau o bedair mlynedd. Ar ôl etholiadau, mae'r Storting yn rhannu'n ddau siambr—yr Odelsting a'r Lagting—sydd weithiau'n cwrdd ar wahan, ac weithiau gyda'i gilydd, yn ôl y deddfwriaeth sy'n cael ei ddadlau.

Siroedd a Threfedigaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhennir Norwy'n 19 sir (fylke, lluosog fylker), sydd yn eu tro yn cael eu rhannu'n 434 cymuned (kommuner). Dyma restr o'r siroedd:

Yn ogystal â hyn, mae gan Norwy nifer o diriogaethau ar draws y byd. Ystyrir ynysoedd Svalbard a Jan Mayen i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain o'r wlad yn rannau o'r deyrnas. Ar y llaw arall, ystyrir Ynys Bouvet i'r de o Affrica fel trefedigaeth ar wahan i'r deyrnas ei hunan.

Mae Norwy yn hawlio rhan o dir Antarctica (Dronning Maud Land ac Ynys Pedr I) ond mae'r hawliau hyn bellach yn cael eu anwybyddu ar ôl cytundeb rhyngwladol.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Prif Erthygl: Daearyddiaeth Norwy

Lleoliad Norwy yn Ewrop

Mae tua dwy rhan o dair o dir Norwy yn fynyddoedd, ac mae rhyw 50,000 o ynysoedd yn eistedd ger yr arfordir troellog, sydd dros 20,000 km o hyd. Mae olion Oes yr Iâ i'w weld, gyda sawl ffiord a nifer o rewlifoedd.

Mae Norwy yn rhannol o fewn Cylch yr Arctig, sydd yn golygu nad yw'r haul yn machlud yno am ran o'r haf. Serch hyn, mae'r hinsawdd yn cael ei gadw'n gynnes oherwydd dylanwad Llif y Gwlff, sef llif cynnes o ddŵr a daw o'r trofannau.

Mannau uchaf Norwy yw mynyddoedd Glittertinden (2472m) a Galdhøpiggen (2469m), yng nghadwyn Jotunheimen.

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Prif Erthygl: Economi Norwy

Mae Norwy yn wlad llewyrchus, yn bennaf efallai oherwydd fod digonedd o adnoddau naturiol ganddi. Ceir llawer o nwy naturiol ac olew crai yn o dan Môr y Gogledd, ac mae'r wlad yn dibynnu'n gryf ar y diwydiant olew—hwn sy'n creu 35% o holl allforion y wlad. Ond mae diwydiannau eraill pwysig gan Norwy—er enghraifft y diwydiant pysgota. Ceisiodd Norwy ymuno âr Undeb Ewropeaidd (UE) dwywaith, ond methodd y cynlluniau am na fod Norwy am ildio rheolaeth ar y diwydiant hwn. Serch hyn mae Norwy yn aelod o farchnad cyffredin yr UE drwy cytundeb Ardal Economaidd Ewrop.

Mae gan Norwywyr safon uchel o fyw, yn bennaf oherwydd yr arian o'r diwydiant olew. Roedd pryder felly beth fyddai'n digwydd ar ôl i'r olew ddiflannu. I ddatrys y broblem, mae llywodraeth Norwy wedi bod yn buddsoddi rhan o'i hennillion o'r diwydiant mewn cronfa dramor, sy'n cynnwys (ym mis Tachwedd 2003) 114 biliwn doler Americanaidd.

Diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Prif Erthygl: Diwylliant Norwy

Mae dau ffurf ysgrifenedig i'r iaith Norwyeg, Bokmål (iaith llyfr) a Nynorsk (Norwyeg newydd). Enw'r wlad yw Norge yn Bokmål, a Noreg yn Nynorsk. Er fod y ddwy iaith yn swyddogol, y Bokmål traddodiadol sy'n fwy cyffredin. Yn y gogledd, siaredir sawl iaith Saami gan bobl y Saami; mae'r iaith hon yn gwbl wahanol i'r Norwyeg.

Mae 86% o boblogaeth Norwy yn perthyn i eglwys swyddogol Norwy, sy'n eglwys Lwtheraidd.

Dethlir diwrnod cenedlaethol Norwy ar 17 Mai. Ar y diwrnod hwnnw mae llawer o'r Norwyiaid yn gwisgo bunad (gwisg draddodiadol) ac yn gwylio gorymdeithiau ar hyd y strydoedd.

Norwywyr enwog:

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Norwy
yn Wiciadur.