Yr Iseldiroedd

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Yr Iseldiroedd
Nederland
Flag of the Netherlands.svg
Arwyddair Ik zal handhaven Edit this on Wikidata
Math gwlad Brenhiniaeth yr Iseldiroedd Edit this on Wikidata
Prifddinas Amsterdam Edit this on Wikidata
Poblogaeth 17,000,000 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd 15 Rhagfyr 1954 Edit this on Wikidata
Anthem Wilhelmus van Nassouwe Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Mark Rutte Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+01:00 Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Iseldireg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Benelux, Yr Undeb Ewropeaidd Edit this on Wikidata
Arwynebedd 41,543 ±1 cilometr sgwâr Edit this on Wikidata
Gerllaw Môr y Gogledd, IJsselmeer, Markermeer, Y Môr Wadden, Môr y Caribî Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Yr Almaen, Gwlad Belg Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 52.32°N 5.55°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Llywodraeth yr Iseldiroedd Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaethol Senedd y Staten-Generaal Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Teyrn yr Iseldiroedd Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Willem-Alexander Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog yr Iseldiroedd Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Mark Rutte Edit this on Wikidata
LocationNetherlands.svg
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $826,200 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $44,300 ±0.01 Edit this on Wikidata
Arian Ewro Edit this on Wikidata
Chwyddiant 0.6 % Edit this on Wikidata
43,054,424,386 ±1 $ (UDA) Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 3.8 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 1.68 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.922 Edit this on Wikidata
Gwefan www.rijksoverheid.nl Golygu ar Wicidata

Gwlad a theyrnas ar lan Môr y Gogledd yng ngorllewin Ewrop sy'n ffinio â'r Almaen i'r dwyrain a Gwlad Belg i'r de yw'r Iseldiroedd (Iseldireg: "Cymorth – Sain" Nederland ). Amsterdam yw'r brifddinas a'r Iseldireg yw prif iaith y wlad a'i hiaith swyddogol.

Hanes yr Iseldiroedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes yr Iseldiroedd

Cyfaneddwyd tiriogaeth presennol yr Iseldiroedd yn Hen Oes y Cerrig. Mae'r oes hanesyddol yn dechrau yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rhufeinig, gan gynhwyswyd y rhannau o'r wlad i'r de o afon Rhein yn nhalaith Rufeinig Gallia Belgica, ac yn ddiweddarach Germania Inferior. Cyfaneddid y wlad ar y pryd gan amryw o lwythi Germanaidd, a chyfaneddid y de gan y Gâliaid, a gyfunodd gyda newydd-ddyfodiaid yn perthyn i lwythau Germanaidd yn ystod Cyfnod yr Ymfudo. Ymfudodd Ffranciaid Salia i Âl o'r ardal yma, gan sefydlu llinach pwerus y Merovingiaid erbyn y 5g.

Dechreuodd ymerodraeth drefedigaethol yr Iseldiroedd gyda sefydlu Cwmni Iseldiraidd Dwyrain India yn 1602, gan sefydlu presenoldeb cryf yn ynysfor Indonesia. Roedd y trefedigaethau Iseldiraidd hefyd yn cynnwys Curaçao yn y Caribî, de Affrig, Mauritius, Seland Newydd a Tasmania. O 1641 hyd at 1853, roedd gan yr Iseldiroedd fonopoli ar fasnach gyda Siapan.[1]

Taleithiau'r Iseldiroedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Taleithiau'r Iseldiroedd

Rhennir yr Iseldiroedd yn ddeuddeg o daleithiau fel a ganlyn (gyda'i prifddinasoedd):

Baner Talaith Poblogaeth Dwysedd pobl./km² Prifddinas
Flag Groningen.svg Groningen 575.234 246 Groningen
Frisian flag.svg Friesland 642.998 192 Leeuwarden
Flag Drenthe.svg Drenthe 483.173 183 Assen
Flag of Overijssel.svg Overijssel 1.109.250 333 Zwolle
Flevolandflag.svg Flevoland 365.301 257 Lelystad
Gelderland-Flag.svg Gelderland 1.970.865 396 Arnhem
Utrecht (province)-Flag.svg Utrecht 1.171.356 845 Utrecht
Flag North-Holland, Netherlands.svg Noord-Holland 2.595.294 972 Haarlem
Flag Zuid-Holland.svg Zuid-Holland 3.452.323 1225 Den Haag
Flag of Zeeland.svg Zeeland 380.186 212 Middelburg
North Brabant-Flag.svg Noord-Brabant 2.415.945 491 's-Hertogenbosch
NL-LimburgVlag.svg Limburg 1.135.962 528 Maastricht

Rhennir pob talaith y gymunedau neu gemeenten; mae 380 ohonynt i gyd.

Daearyddiaeth yr Iseldiroedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth yr Iseldiroedd

Nodweddion pwysicaf daearyddiaeth yr Iseldiroedd yw fod y tir yn isel a dwysder y boblogaeth yn uchel. Mae tua 40% o'r wlad, yn cynnwys rhan helaeth o ardaloedd poblog y gorllewin, yn is na lefel y môr. Ffurfir de-orllewin y wlad gan ddelta anferth sydd wedi ei greu gan dair afon fawr, Afon Rhein, Afon Waal ac Afon Schelde. Yn fuan wedi croesi'r ffîn rhwng yr Almaen a'r Iseldiroedd, mae Afon Rhein yn ymrannu yn dair cangen fawr. Llifa dwy o'r rhain, Afon Waal a'r Nederrijn, tua'r gorllewin, tra mae'r drydedd, Afon IJssel yn llifo tua'r gogledd i ymuno a'r IJsselmeer.

Y man uchaf yn yr Iseldiroedd yw bryn y Vaalserberg, sydd 322.7 medr uwch lefel y môr. Y pwynt isaf yw man yng nghymuned Nieuwerkerk aan den IJssel yn nhalaith Zuid-Holland sydd 6.76 medr islaw lefel y môr.

Demograffeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Demograffeg yr Iseldiroedd
Tŵf poblogaeth yr Iseldiroedd hyd 2005.

Gyda poblogaeth o 16,491,461 ac arwynebedd y wlad yn 41,526 km², mae dwysedd poblogaeth yr Iseldiroedd yn uchel. Saif yn 23ain ymysg gwledydd y byd o ran dwysedd poblogaeth, a dim ond Bangladesh a De Corea sy'n wledydd mwy ac a dwysder poblogaeth uwch.

Un o nodweddion poblogaeth yr Iseldiroedd yw mai hwy, ar gyfartaledd, yw'r bobl dalaf yn y byd, gyda chyfartaledd uchder o 1.83 m (6 troedfedd) i ddynion a 1.70 m (5 troedfedd 7 modfedd) i ferched.

Mae'r gyfradd genedigaethau yn 1.75 plentyn i bob merch. Cymharol araf yw tŵf y boblogaeth, gyda 10.9 genedigaeth y fil o boblogaeth a 8.68 marwolaeth y fil o boblogaeth. Fel yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop, mae'r boblogaeth yn heneiddio; ond i raddau llai na'r rhan fwyaf o wledydd eraill Ewrop.

Ceir cryn dipyn o fewnfudo i'r Iseldiroedd, a hefyd gryn dipyn o allfudo. O'r trigolion heb fod yn Iseldirwyr ethnig, y grwpiau mwyaf yw Indonesiaid (2.4%), Almaenwyr (2.4%), Twrciaid (2.2%) a Swrinamiaid (2.0%).

Dinasoedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Y Koningsplein, Amsterdam
Hofvijver a Senedd yr Iseldiroedd, Den Haag

Dinasoedd mwyaf poblog yr Iseldiroedd yw:

1 Amsterdam (Noord-Holland) 744,740
2 Rotterdam (Zuid-Holland) 581,615
3 Den Haag ('s-Gravenhage) (Zuid-Holland) 474,245
4 Utrecht (Utrecht) 290,529
5 Eindhoven (Noord Brabant) 209,601
6 Tilburg (Noord Brabant) 200,975
7 Almere (Flevoland) 181,990
8 Groningen (Groningen) 180,824
9 Breda (Noord Brabant) 170,451
10 Nijmegen (Gelderland) 160,732
11 Apeldoorn (Gelderland) 155,328
12 Enschede (Overijssel) 154,311
13 Haarlem (Noord-Holland) 147,179
14 Arnhem (Gelderland) 142,638
15 Zaanstad (Noord-Holland) 141,829
16 Amersfoort (Utrecht) 139,914 inh.
17 Haarlemmermeer (Noord-Holland) 139,396
18 's-Hertogenbosch (Noord Brabant) 135,787
19 Zoetermeer (Zuid-Holland) 118,534
20 Dordrecht (Zuid-Holland) 118,443

Mae nifer o'r dinasoedd yng ngorllewin a gogledd canolbarth y wlad yn ffurfio cytref fawr a elwir y Randstad ('Dinas yr Ymyl' yr yr Iseldireg). Mae'n cynnwys pedair dinas fwya'r Iseldiroedd, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag ac Utrecht a'r ardaloedd a'r mân drefi o'u cwmpas, fel Almere, Delft, Dordrecht, Gouda, Haarlem, Hilversum, Leiden a Zoetermeer. Mae dinasoedd y Randstad yn llunio hanner gylch neu gilgant, ac mae'r enw yn tarddu o'r siap hwnnw.

Crefydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Kinderdijk. Golygfa debygol a thraddodiadol o'r Iseldiroedd gyda'r melinau i bympio'r dŵr o'r tiroedd isel.

Diwylliant yr Iseldiroedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Diwylliant yr Iseldiroedd

Daeth yr Iseldiroedd yn enwog trwy'r byd am ei harlunwyr. Yn y 17g, yng nghyfnod Gweriniaeth yr Iseldiroedd, roedd arlunwyr megis Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Jacob van Ruysdael ac eraill. Dilynwyd hwy yn y 19eg a'r 20g gan Vincent van Gogh a Piet Mondriaan.

Ymhlith athronwyr enwog yr Iseldiroedd mae Erasmus o Rotterdam a Spinoza, ac yn yr Iseldiroedd y gwnaeth René Descartes ei waith pwysicaf. Mae gwyddonwyr o'r Iseldiroedd yn cynnwys Christiaan Huygens (1629-1695), darganfyddwr Titan, un o leuadau Sadwrn, a dyfeisiwr y cloc pendil, ac Antonie van Leeuwenhoek, y cyntaf i ddisgrifio organebau un gell gyda meicroscop.

Ymhlith awduron pwysicaf yr Iseldiroedd mae Joost van den Vondel a P.C. Hooft o'r 17g, Multatuli yn y 19g ac yn yr 20g awduron fel Harry Mulisch, Jan Wolkers, Simon Vestdijk, Cees Nooteboom, Gerard (van het) Reve a Willem Frederik Hermans. Cyfieithwyd dyddiadur Anne Frank i lawer o ieithoedd.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Lleoliad yr Iseldiroedd yn Ewrop
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Yr Iseldiroedd
yn Wiciadur.
  1. Frijhoff, Willem (2012). "'The Netherlands'". In Furtado, Peter. Histories of Nations: How their identities were forged. Llundain: Thames & Hudson. p. 150. ISBN 978-0-500-29300-3.