Sbaen

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Sbaen
Escudo de España (mazonado).svg
Reino de España
Flag of Spain.svg
ArwyddairPlus Ultra Edit this on Wikidata
Mathgwladwriaeth sofran Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôlHispania Edit this on Wikidata
PrifddinasMadrid Edit this on Wikidata
Poblogaeth46,733,038 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 1479 (dynastic union, Hispanic Monarchy One) Edit this on Wikidata
AnthemMarcha Real Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethPedro Sánchez Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC+01:00, UTC+2, UTC±00:00, UTC+01:00 Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Sbaeneg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolEwrop, yr Undeb Ewropeaidd, Pyreneau'r Canoldir Edit this on Wikidata
Arwynebedd505,990 km² Edit this on Wikidata
GerllawCefnfor yr Iwerydd, Y Môr Canoldir, Môr Cantabria, Môr Alboran Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaAndorra, Portiwgal, Moroco, Ffrainc, Gibraltar Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau40.2°N 3.5°W Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolLlywodraeth Sbaen Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholCortes Generales Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
teyrn Sbaen Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethFelipe VI Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prif Weinidog Sbaen Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethPedro Sánchez Edit this on Wikidata
LocationSpain.svg
CMC y pen$29,993 Edit this on Wikidata
ArianEwro Edit this on Wikidata
Canran y diwaith16 ±1 Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant1.27 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol0.876 Edit this on Wikidata

Gwlad yn ne-orllewin Ewrop yw Teyrnas Sbaen neu Sbaen (Sbaeneg: Reino de España neu España). Mae'n rhannu gorynys Iberia gyda Gibraltar a Phortiwgal, ac mae'n ffinio â Ffrainc ac Andorra yn y gogledd. Madrid yw'r brifddinas. Felipe VI yw brenin Sbaen.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Daearyddiaeth Sbaen

Mae Sbaen yn wlad yn ne-orllewin Ewrop sy'n llenwi'r rhan fwyaf o orynys Iberia. Mae hi'n ffinio â Portiwgal i'r gorllewin, Gibraltar i'r de, a Ffrainc ac Andorra i'r gogledd dros y Pyreneau. Mae dinasoedd Sbaen yng ngogledd yr Affrig (Ceuta a Melilla) yn ffinio â Moroco.

Ceir llawer o lwyfandiroedd uchel a mynyddoedd fel y Sierra Nevada. Rhed sawl afon o'r ucheldiroedd, Afon Tajo, Afon Ebro, Afon Duero, Afon Guadiana a Guadalquivir, er enghraifft.

Arteithio tarw yw un o chwaraeon cenedlaethol Sbaen.
Madrid

Hanes Sbaen[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Hanes Sbaen

Dechreua 'hanes Sbaen gyda dyfodiad Homo sapiens i Benrhyn Iberia a'r diriogaeth sy'n awr yn Sbaen tua 35,000 o flynyddoedd yn ôl. Yn ddiweddarach, meddianwyd y diriogaeth yn eu tro gan y Celtiaid, y Ffeniciaid a'r Groegiaid. Dechreuodd Gweriniaeth Rhufain feddiannu Sbaen yn y 3g CC, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan bwysig o'r Ymerodraeth Rufeinig. Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, meddiannwyd Sbaen gan y Fisigothiaid. Yn 711 ymosodwyd ar y deyrnas Fisigothig gan fyddin Islamaidd, a chyn pen ychydig flynyddoedd roedd bron y cyfan o Sbaen ym meddiant dilynwyr Islam, heblaw am ran fechan yn y gogledd. Dan yr enw Al-Andalus, datblygodd Sbaen Islamaidd ei diwylliant unigryw ei hun yn ystod y 750 mlynedd nesaf.

Yn rhannol oherwydd ymraniadau'r Mwslimiaid, gallodd y Cristionogion yn y gogledd ddechrau proses o adennill tiriogaeth, a elwir y Reconquista, a ddaeth i ben pan orchfygwyd y deyrnas Islamaidd olaf, Teyrnas Granada. Gyda chwymp dinas Granada yn 1492 dechreuodd cyfnod newydd yn hanes Sbaen, oherwydd yr un flwyddyn hwyliodd Christopher Columbus i'r Byd Newydd. Hyn oedd dechrau Ymerodraeth Sbaen; goresgynnwyd Mecsico gan Hernando Cortés (1485—1547), a goresgynnodd Francisco Pizarro (1476—1541) diriogaeth Periw gan ddinistrio Ymerodraeth yr Inca. Meddiannwyd rhannau helaeth o ganolbarth a de America gyda rhai meddiannau yn Asia ac Affrica hefyd.

Dechreuodd nerth milwrol Sbaen edwino yn y 18g, ac yn nechrau'r 19g rhoddodd Napoleon ei frawd José Bonaparte ar orsedd Sbaen. Bu gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y Ffrancod, a chyda chymorth byddin Brydeinig gyrrwyd hwy o'r wlad. Dilynwyd hyn gan gyfnod o ansefydlogrwydd, a chollodd Sbaen ei meddiannau tramor.

Yn 1936 dechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen, a arweiniodd at fuddugoliaeth Francisco Franco, a fu'n rheoli Sbaen fel unben hyd ei farwolaeth yn 1975. Wedi ei farwolaeth ef, daeth y brenin Juan Carlos I i'r orsedd, a chytunwyd ar gyfansoddiad democrataidd yn 1978. Ymunodd Sbaen a'r Undeb Ewropeaidd, a gwelwyd tŵf economaidd sylweddol. Yn 2002 derbyniwyd yr Euro fel arian.

Demograffeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 1 Ionawr 2017, roedd poblogaeth Sbaen yn 46.528.966 yn ôl yr Instituto Nacional de Estadística (INE). Sbaen yw'r bumed wlad yn yr Undeb Ewropeaidd o ran poblogaeth, ond mae dwysder y boblogaeth yn gymharol isel, 92.0 person/km sgwar.

Fel llawer o wledydd Ewrop, mae'r boblogaeth yn tueddu i heneddio; yn 2006 roedd cyfartaledd oedran trigolion Sbaen yn 40.2. Roedd 14.3% o'r boblogaeth dan 15 oed, 69,0% rhwng 15 a 64, a 16.7% dros 65. I raddau, mae mewnfudiad wedi gwrthweithio'r duedd yma. Yn 2005, roedd disgwyliad bywyd yn Sbaen yn 80.2 ar gyfartaledd; 77.0 i ddynion a 83.5 i ferched.

Mae dwysder y boblogaeth yn uwch o gwmpas yr arfordir ac o amgylch Madrid. Yng nghanol y wlad, mae diboblogi yn broblem yn yr ardaloedd gwledig (mae llawer o bentrefi wedi'u gadael).

Dinasoedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Plaza Catalunya, Barcelona

Yr ardaloedd dinesig mwyaf o ran poblogaeth yw:

Annibyniaeth oddi wrth Sbaen[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhestr o wledydd sydd wedi ennill eu hanibyniaeth oddi wrth Sbaen.

Poblogaeth Ynysoedd Sbaen[golygu | golygu cod y dudalen]

Yr ynysoedd gyda'r boblogaeth fwyaf yw:

Yn ôl cyfrifiad 2006, roedd 9.27 o boblogaeth Sbaen yn dramorwyr. Roedd y mwyafrif o America Ladin (36.21%), Gorllewin Ewrop (21.06%), Dwyrain Ewrop (17.75%) a'r Magreb (14.76%).

Crefydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Llywodraeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Llywodraeth Sbaen
Searchtool.svg Prif erthygl: Cymunedau ymreolaethol Sbaen

Cymunedau ymreolaethol[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg Prif erthygl: Cymunedau ymreolaethol Sbaen

Rhennir y wlad yn nifer o Gymunedau ymreolaethol ("Comunidades autonomas" yn Sbaeneg).


Cymunedau ymreolaethol
Poblogaeth
(2000)
Poblogaeth
(2005)
Andalucía 7.340.052 7.829.202
Aragón 1.189.909 1.266.972
Asturias 1.076.567 1.074.504
Ynysoedd Balearig 845.630 980.472
Canarias (Ynysoedd Dedwydd) 1.716.276 1.962.193
Cantabria 531.159 561.638
Castilla-La Mancha 1.734.261 1.888.527
Castilla y León 2.479.118 2.501.534
Catalwnia 6.261.999 6.984.196
Comunidad Valenciana 4.120.729 4.672.657
Extremadura 1.069.420 1.080.823
Galicia 2.731.900 2.760.179
Comunidad de Madrid 5.205.408 5.921.066
Murcia 1.149.329 1.334.431
Navarra 543.757 592.482
Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg 2.098.596 2.123.791
La Rioja 264.178 300.685
Dinasoedd ymreolaethol
Ceuta 75.241 74.771
Melilla 66.263 65.252

Provincias neu Ranbarthau Sbaen[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir 50 provincia neu ranbarth, sy'n tarddu nôl i archwiliad tir 1833:

Rhanbarthau Sbaen

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Sbaen
yn Wiciadur.