Llygredd aer

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Llygredd awyr uwchben Sanlitun , Beijing, Tsiena (2014)

Llygredd a achosir drwy ryddhau nwyon, solidau mân, neu erosolau hylifol gwasgarog i'r atmosffer ar gyfradd sy'n mynd yn fwy na'r gallu naturiol i wasgaru, gwanhau neu amsugno'r sylweddau hynny yw llygredd aer.[1] Fel arfer cyfeiria "llygredd" at allyriannau gan ddyn (anthropogenig). O bryd i'w gilydd mae hefyd ffynonellau eraill o'r un sylweddau. Gall hyn creu dryswch wrth drafod cyfrifoldebau. Yn 2014 adroddodd Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) y bu llygredd awyr yn gyfrifol am tua 7 miliwn marwolaeth cyn ei amser yn 2012[2]. Yn ôl data Iechyd Cyhoeddus Cymru a gyhoeddwyd gan y BBC yn 2017[3] mae tua 2,000 yn marw (ryw 6% o'r cyfanswm) cyn ei hamser yng Nghymru pob blwyddyn o'i effaith; yn ail dim ond i ysmygu ac yn fwy o gonsýrn na gordewdra ac alcohol[3].

Cyhoeddir ar-lein adroddiadau cyson (beunyddiol ?) a manwl o ryw 40 safle monitro[4] gan Ansawdd Aer (Awyr) Cymru. Ceir hefyd ar ei wefan adroddiadau seminarau a ffeithiau ar y pwnc[5].  (Sefydlwyd Fforwm Ansawdd Aer Cymru yn 1994 gan banel Swyddogion Uwch Iechyd yr Amgylchedd yng Nghymru - fel y'u gelwyd ar y pryd[6].)

Sylweddau sy'n llygru awyr[golygu | golygu cod y dudalen]

Ocsidau Carbon (CO2 a CO)[7].

Ocsidau Sylffwr (SO2 ac SO3; cyfeirir atynt yn dorfol fel SOx)[8].

Ocsidau Nitrogen (NO2 a NO; cyfeirir atynt yn dorfol fel NOx)[9].

Amonia (NH3).

Oson (O3)[10].

Radicalau hirhoedlog. Er enghraifft nitrocsadau.

Sylweddau organig anweddol. Er enghraifft asetaldehyd, acrolein, bensin[11], 1,3-bwtadien[12], fformaldehyd a hydrocarbonau amlgylchog[13].  Hefyd methan (CH4) a sylweddau'n cynnwys Clorin a Fflworin[14]

Sylweddau anorganig (neu gymysg) anweddol[15]. Er enghraifft arian byw (Hg) a phlwm tetraethyl.

Sylweddau ymbelydrol.

Gronynnau.[16]

Peiriannau diesel fel ffynonellau llygredd awyr[golygu | golygu cod y dudalen]

Locomotif Diesel o Yaroslavl, Rwsia (2013) - gydag allyriant gronynnau mân du.

Mae sawl math o beiriant tanio mewnol. Dau fath, yn bennaf, y gwelir yn pweru cerbydau ffyrdd a rheilffyrdd y byd; y peiriant betrol a'r peiriant diesel. Y mae'r ddau yn gyfrifol am allyriadau a all llygru'r awyr ac, o'r herwydd, yn gynyddol yn destun cyfreithiau sy'n ymwneud a diogeli'r amgylchedd[17]. Oherwydd cymhareb cywasgedd (a'r dymheredd llosgi gysylltiedig) uwch mae'r peiriant diesel yn fwy effeithiol na'r peiriant betrol wrth ryddhau egni cemegol tanwydd hydrocarbon. O'r herwydd, mae iddo lai o droednod CO2, ac felly'n fanteisiol o safbwynt newid hinsawdd. Ond am sawl reswm mae'n cynhyrchu fwy o allyriadau ocsidau nitrogen wrth i nitrogen yr awyr llosgi gyda'r tanwydd yn y silindr. Hyn oherwydd y tymheredd uwch a'r ffaith fod fwy o ocsigen yn y silindr na sydd ei angen i lwyr losgi'r tanwydd[18]. Bu hyn yn destun scandal a ddaeth i'r wyneb yn 2015 wrth iddo ymddangos fod ambell gynhyrchwr ceir wedi twyllo profion annibynnol yn fwriadol[19]. Arweiniodd hyn i gryn drafodaeth o fewn ac o'r tu allan i'r diwydiant ceir[20].

Yn ogystal â'r cemegau anweddol, mae allyriad peiriant diesel hefyd yn cynnwys gronynnau soled microsgopig. Dosbarthir y rhain yn ôl eu maint a'u cynnwys. Y mathau mân a tra-mân sydd o bwys i iechyd gan eu bod yn cyrraedd cilfachau cila'r ysgyfaint. Gronynnau carbon ydynt yn bennaf, sydd yn cynnwys olion sylweddau organaidd, sylffad, nitrad, metalau ac elfennau hybrin eraill[13].

Yn sgil hyn oll aethpwyd ati i gynllunio, cynhyrchu a marchnata ceir nad ydynt yn defnyddio petrol na diesel; ceir trydan yn bennaf. Un cwmni a sefydlwyd yn unswydd i'r perwyl yw Tesla Inc[21], a ffurfiwyd yn 2003. Yn 2017 cyhoeddodd Volvo (y cwmni traddodiadol gyntaf i wneud hynny) y byddent yn cynnig motor drydan ar bob un o'i modelau o 2019 ymlaen[22]. Yng Ngorffennaf 2017 cyhoeddodd Llywodraeth Ffrainc ei bwriad i wahardd gwerthu ceir sy'n defnyddio petrol neu diesel erbyn 2040[23]. Ychydig wythnosau yn ddiweddarach cyhoeddodd Llywodraeth Gweledydd Prydain yr un bwriad ar gyfer ceir newydd[24].

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. (Saesneg) Air pollution. Encyclopædia Britannica. Adalwyd ar 19 Chwefror 2014.
  2. 7 million premature deaths annually linked to air pollution (WHO, 24/3/2014) [1]
  3. 3.0 3.1 Llygredd aer yn 'argyfwng' iechyd cyhoeddus yng Nghymru (BBC Cymru Fyw, 7/3/2017) [2]
  4. http://www.welshairquality.co.uk/current_levels.php?lg=&p=24
  5. Ansawdd Aer Cymru. (darllenwyd 07/07/2017)
  6. http://www.welshairquality.co.uk/business_plan.php
  7. Carbon monocsid (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  8. Sylffwr deuocsid (Ansawdd Aer Cymru) (darllennwyd 7/7/2017)
  9. Ocsidau nitrogen (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  10. Osôn a chyfansoddion organig anweddol (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)[3]
  11. Bensen (sic) (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  12. 1,3-Biwtadïen (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  13. 13.0 13.1 Diesel Particulate Matter (US-EPA) (dyddiwyd 10/4/2017)
  14. Micro-Lygryddion Organig Gwenwynig (TOMPS) (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)[4]
  15. Plwm a Metelau Trwm (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  16. Gronynnau Mân (Ansawdd Aer Cymru) (darllenwyd 7/7/2017)
  17. Exhaust Air Quality Pollutant Emissions Testing (Asiantaeth Ardystio Cerbydau'r DU, darllenwyd 5/7/2017) [5]
  18. Why does diesel exhaust contain more nitrogen dioxide than other combustion engines? (Quora, 7/8/2014) [6]
  19. Revealed: nearly all new diesel cars exceed official pollution limits (Guardian, 23/4/2016) [7]
  20. Euro 6 emissions standards: what do they mean for you? (Auto Express, 13/11/2016) [8]
  21. "About Tesla". 2017. https://www.tesla.com/en_GB/about.
  22. "Volvo goes electric across the board". BBC News. 5 Gorffennaf 2017. http://www.bbc.co.uk/news/business-40505671.
  23. "France set to ban sale of petrol and diesel vehicles by 2040". BBC News. 6 Gorffennaf 2017. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-40518293.
  24. "New diesel and petrol vehicles to be banned from 2040 in UK". BBC News. 26 Gorffennaf 2017. http://www.bbc.co.uk/news/uk-40723581.
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Eginyn erthygl sydd uchod am yr amgylchedd. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato