Aberystwyth

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Cyfesurynnau: 52°24′50″N 4°04′52″W / 52.414°N 4.081°W / 52.414; -4.081

Aberystwyth
Aberystwyth shore.jpg
Tref Aberystwyth
Aberystwyth is located in Ceredigion
Aberystwyth

Aberystwyth Ceredigion
Poblogaeth 15,935 (2001)
Cyfeirnod grid yr AO SN585815
    - Caerdydd 90 mi (140 km) De Ddwyrain 
Sir Ceredigion
Sir seremonïol Dyfed
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost ABERYSTWYTH
Rhanbarth cod post SY23
Cod deialu 01970
Yr Heddlu Dyfed-Powys
Tân Canolbarth a Gorllewin Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Ceredigion
Cynulliad Cymru Ceredigion
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Ceredigion

Tref fwyaf Ceredigion, ar arfordir gorllewin Cymru yw Aberystwyth. Mae'n sefyll ar lan Bae Ceredigion lle mae'r afonydd Rheidol ac Ystwyth ill dwy yn aberu. Cododd Edmwnt, brawd y brenin Edward I ar Loegr y castell presennol yn 1277 a thyfodd y dref o gwmpas y castell. Daeth yr harbwr yn bwysig yn y bedwaredd ganrif ar ddeg o ganlyniad i'r cloddfeydd plwm a oedd yn yr ardal.

Mae Caerdydd 120.9 km i ffwrdd o Aberystwyth ac mae Llundain yn 290.7 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 87.2 km i ffwrdd.

Hanes[golygu]

Yr Oes Mesolithig[golygu]

Mae tystiolaeth y defnyddwyd ardal Tan-y-Bwlch ger troed Pen Dinas (Penparcau) yn ystod y cyfnod Mesolithig, ar gyfer creu arfau ar gyfer helwyr-gasglwyr allan o'r callestr a adawyd yno wedi i'r encilio.[1]

Yr Oesoedd Efydd a Haearn[golygu]

Mae olion caer Geltaidd ar ben bryn Pen Dinas (neu 'Dinas Maelor'), Penparcau yn edrych dros Aberystwyth o'r de, yn dynodi yr anheddwyd y safle o tua 700 CC.[2][3] Ar ben bryn i'r de o Afon Ystwyth, mae olion cylch gaer. Credir mai olion y castell yr herwgipwyd y Dywysoges Nest ohono yw'r rhain. Mae'r olion bellach ar dir preifat a gellir ei gyrchu drwy gael caniatád a threfnu gyda'r perchennog yn unig.[4]

Rhan o furiau Castell Aberystwyth gyda Craig-glais yn y cefndir.

Yr Oesoedd Canol[golygu]

Mae'n debyg mai'r cofnod hanesyddol cyntaf o Aberystwyth oedd adeiladu caer yn 1109, gan Gilbert Fitz Richard (taid Richard de Clare, sy'n adnabyddus am ei rôl yn arwain Goresgyniad y Normaniaid ar Iwerddon). Rhoddwyd tiroedd ac arglwyddiaeth Aberteifi i Gilbert Fitz Richard, gan Harri I, brenin Lloegr, gan gynnwys Castell Aberteifi. Lleolwyd y caer yn Aberystwyth tua milltir a hanner i'r de o safle'r dref heddiw, ar fryn uwchben glannau deheuol yr Afon Ystwyth.[5] Adeiladodd Edmwnt, brawd y brenin Edward I gastell newydd yn 1277, wedi iddo gael ei ddinistrio gan y Cymry.[6] Ond, adeiladwyd ei gastell ef mewn safle gwahanol, ar bwynt uchel y dref, sef Bryn Castell. Rhwng 1404 a 1408 roedd Castell Aberystwyth yn nwylo Owain Glyndŵr, ond ildiodd i'r Tywysog Harri, a ddaeth yn Harri V, brenin Lloegr yn ddiweddarach. Yn fuan wedi hyn cyfunwyd y dref gyda Ville de Lampadarn (enw hynafol Llanbadarn Gaerog, er mwyn ei wahaniaethu oddi wrth Llanbadarn Fawr, y pentref (1.6 km) i'r gorllewin). Dyma sut y cyfeirir ato yn y Siarter Brenhinol a roddwyd gan Harri VIII, ond fel Aberystwyth y cyfeirwyd ato yn nogfennau o oes Elizabeth I.[7]

Agorwyd un o fanciau annibynnol cynharaf Cymru, Banc y Llong yn y dref yn 1762.

Economi[golygu]

Mae Aberystwyth yn dref gwyliau glan môr poblogaidd. Yn ogystal â dwy sinema a chwrs golff, mae ei atyniadau yn cynnwys:

Gorsaf Rheilffordd y Graig ar ben rhodfa'r môr.

Mae hufenfa organig cwmni Rachel's Organic wedi ei leoli ar ystad ddiwydiannol Glan yr Afon, a dyma'r cyflogwr mwyaf yn y sector breifat yn Aberystwyth.[8][9] Mae rhai yn honni fod y dref wedi datblygu economi fach ei hun gan ei fod wedi ei ynysu oddi wrth gweddill y wlad: mae Rachel yn cyflogi 130, a 1,000 wedi eu cyflogi yn swyddfeydd Llywodraeth Cymru yn y dref; cyflenwir y rhan helaeth o weithwyr y sector cyflog isel gan fyfyrwyr.[9]

Y pier

Daeth papur newydd y Cambrian News i Aberystwyth o'r Bala ym 1870, wedi iddo gael ei brynu gan Syr John Gibson. Argraffwyd yn Nghroes-oswallt, ac ym mis Mai 1880 cyfunodd y papur gyda'r cyn-Malthouse Dan Dre. Y teulu Read oedd yn berchen arni o 1926, ac ym 1993, contractwyd yr argraffu allan, gan alluogi i'r cwmni symyd eu staff golygyddol i swyddfa ar Barc Gwyddoniaeth ar Gefnllan, ger Llanbadarn Fawr. Wedi marwolaeth Henry Read, prynwyd y papur gan Syr Ray Tindle ym 1999, gan ddod yn un o dros 200 o bapurau wythnosol ym Mhrydain sydd yn eiddo iddo. O ran maint ei gylchrediad wythnosol, y Cambrian News sydd yn ail yng Nghymru erbyn hyn, gan werthu 24,000 copi mewn chwe fersiwn olygyddol, a ddarllenir gan 60,000 ar draws 3000 milltir sgwar.[10]

Lleolir gwasg Y Lolfa ym mhentref Tal-y-bont, Ceredigion nid nepell o Aberystwyth. Mae'r wasg yn cyflogi oddeutu hanner cant o bobl y fro. Sefydlwyd y wasg gan Robat Gruffudd, ond bellach mae'r wasg yn nwylo diogel ei feibion Garmon a Lefi. Dyma bellach un o'r gweisg mwyaf sy'n cyhoeddi cyfran helaeth o'i llyfrau drwy gyfrwng y Gymraeg, ynghyd â Gwasg Gomer o Landysul, Gwasg Carreg Gwalch o Lanrwst a Gwasg y Dref Wen o Gaerdydd.

Adeiladau a chofadeiladau[golygu]

Hen ffotograff o tua 1890-1900
  • Amgueddfa Ceredigion
  • Arad Goch
  • Camera obscura
  • Canolfan y Celfyddydau
  • Castell Aberystwyth
  • Llyfrgell Genedlaethol Cymru
  • Neuadd y Brenin
  • Neuadd Pantycelyn
  • Oriel Nwy (oriel celf)
  • Parc Penglais
  • Pont Trefechan
  • Prifysgol Aberystwyth
  • Rheilffordd Y Graig
  • The Ship and Castle (tafarn)
  • Breichiau Cooper (tafarn) a gyfeirir ati amlaf fel y Coops neu'r Poops.
  • Y Caban (caffi)
  • Yr Hen Goleg
  • Yr Hen Lew Du (a adwaenir weithiau fel y gramadegol wallus Llew Ddu) [11]
  • Family Rendezvous (siop tsips sydd fwyaf nodedig am ei enw difyr)
  • Ultra Comedian (caffi/lleoliad comedi)
  • Lip-Licking Fried Chicken

Cyfrifiad 2011[golygu]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[12][13][14]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Aberystwyth (pob oed) (13,040)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberystwyth) (3,950)
  
30.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberystwyth) (6069)
  
46.5%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Aberystwyth) (2,038)
  
40.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
5%

Diwylliant[golygu]

Yn flynyddol ers 2013, cynhelir Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth. Mae Aberystwyth hefyd yn gartref i sawl sefydliad a mudiad:

Mae Clwb Pêl-droed Tref Aberystwyth yn glwb pêl-droed sy'n chwarae yn Uwch-gynghrair Principality Cymru.

Eisteddfod Genedlaethol[golygu]

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth ym 1916, 1952 a 1992. Am wybodaeth bellach gweler:

Enwogion[golygu]

Aberystwyth yw tref genedigol:

Eraill sydd â chysylltiad ag Aberystwyth yw:

Dyfyniadau am Aberystwyth[golygu]

San Francisco Cymru, Aberystwyth
"Rauschgiftsuchtige?", Datblygu.

Addysg[golygu]

Mae Aberystwyth yn gartref i ysgol Gymraeg ddynodedig cyntaf Cymru, sef Ysgol Gymraeg Aberystwyth a sefydlwyd fel Ysgol Gymraeg yr Urdd ym 1939.

Mae dwy ysgol uwchradd, ysgol gyfun Gymraeg Penweddig ac ysgol ddwyieithog Penglais, ac ysgolion cynradd Plascrug, Cwmpadarn a Llwyn yr Eos.

Mae addysg uwch ac addysg bellach yn cael ei ddarparu yn y dref gan Brifysgol Aberystwyth a Choleg Ceredigion.

Gefeilldrefi[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Houlder, C.H., The Stone Age, in J L Davies and D P Kirkby, Cardiganshire County History, I, (1994), pp. 107-123
  2. Briggs, C.S., The Bronze Age, in J L Davies and D P Kirkby, Cardiganshire County History, I, (1994), p. 216, : appendix V, : no. 15
  3. Browne, D and Driver, T., Bryngaer Pendinas Hill Fort, A Prehistoric Fortress at Aberystwyth, (2001)
  4. Houlder, C.H., (1957), Recent Excavations in Old Aberystwyth, Ceredigion, III, no. 2, pp. 114-117
  5. Griffiths, Ralph A., "The Three Castles at Aberystwyth", Archaeologia Cambrensis, V.126, 1977, pp. 74-87
  6. Spurgeon, C.J., The Castle and Borough of Aberystwyth, 1973, p. 5
  7. Griffiths, R.A., (1978), 'Aberystwyth' in Griffiths, R.A., Boroughs of Mediaeval Wales, 19, 25-7
  8.  Jobs - About Us. Rachel's Organics. Adalwyd ar 2010-05-31.
  9. 9.0 9.1  Nick Servini (2009-09-10). Tour to test claims of recovery. BBC. Adalwyd ar 2010-05-31.
  10.  150 year celebration. Cambrian News (2010-01-08). Adalwyd ar 2010-05-31.
  11. http://www.panoramio.com/m/photo/15432914
  12. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12. . Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  13. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  14. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
  15. Gwefan Gwasg y Lolfa; adalwyd 27 Awst 2013.

Gweler hefyd[golygu]

Dolenni allanol[golygu]