Elenydd

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Am y bardd Elerydd, gweler William John Gruffydd (Elerydd).

Ardal o fryniau yng ngorllewin a chanolbarth Cymru yw Elenydd. Mae'n ymestyn o fryniau ardal Pumlumon yn y gogledd (i'r de o Fachynlleth ac i'r dwyrain o Aberystwyth) i lawr i fryniau gogledd Sir Gaerfyrddin a de-ddwyrain Ceredigion, gan gynnwys sawl bryn canolig ei uchder yn y ddwy sir honno ac yng ngorllewin Powys. Ni cheir cytundeb unfarn ar derfyn deheuol Elenydd. Tueddir i gyfeirio at yr ardal yn Saesneg fel y "Cambrian Mountains", ond enw anaddas a diystyr ydyw (gweler hefyd Cambria a Cambriaidd). Ceir cyfeiriadau at Elenydd (yn y ffurf Cymraeg Canol Elenid / Elenyd) mewn sawl llawysgrif gan ddechrau ar ddiwedd y 12fed ganrif, gan gynnwys chwedl Math fab Mathonwy yn y Mabinogion a gwaith Gerallt Gymro.[1]

Disgrifiad[golygu]

Pumlumon Fawr, copa uchaf Elenydd

Ucheldir o rosdiroedd a bryniau yn hytrach na chadwyn o fynyddoedd fel y cyfryw yw Elenydd. Mae'n ardal anghysbell sy'n gartref i adar prin fel y Barcud Coch. Cyfeirir ato weithiau fel "Anialdir Gwyrdd Cymru". Ceir olion sawl gweithfa plwm, neu plwm ac arian, yn yr ardal, yn arbennig yng nghyffiniau Pumlumon, rhai ohonynt yno ers Oes y Rhufeiniaid. Bu'r Rhufeiniaid hefyd yn cloddio am aur ym mwyngloddiau Dolaucothi, ar odre ddeheuol Elenydd.

Ond er bod y bryniau eu hunain yn llwm ac agored, yn y cymoedd sy'n eu brodio ceir nifer o bentrefi bychain a chymunedau clos. Mewn cwm ar odre orllewinol Elenydd ceir adfeilion Abaty Ystrad Fflur.

Elerydd[golygu]

Ganed y bardd W. J. Gruffydd ym mhentref Ffair-rhos, Ceredigion, a mabwysiadodd yr enw barddol 'Elerydd' (nid 'Elenydd' sylwer!). Tynnodd ar enw'r afon Leri gerllaw ei gartref yn Nhalybont lle'r oedd yn weinidog ar Eglwys Fedyddiedig y Tabernacl pan goronwyd ef am ei bryddest 'Ffenestri' yn Eisteddfod Pwllheli ym 1955. Aeth ymlaen i gipio'r goron eto yng Nghaerdydd ym 1960 am bryddest ar y testun 'Unigedd'.

Rhai o fryniau Elenydd[golygu]

Wedi eu rhestru o'r gogledd i'r de

Llynnoedd[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Iwan Wmffre, The Place-Names of Cardiganshire cyfrol III t. 1314 (2004)

Cysylltiadau allanol[golygu]