Yr Almaen

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Bundesrepublik Deutschland
Gweriniaeth Ffederal Yr Almaen
Baner yr Almaen Arfbais yr Almaen
Baner Arfbais
Arwyddair: Einigkeit und Recht und Freiheit
(Almaeneg: "Undeb a chyfiawnder a rhyddid”)
Anthem: Y trydydd pennill o Das Lied der Deutschen
Lleoliad yr Almaen
Prifddinas Berlin
Dinas fwyaf Berlin
Iaith / Ieithoedd swyddogol Almaeneg 1
Llywodraeth Gweriniaeth ffederal
 • Arlywydd
 • Canghellor
Joachim Gauck
Angela Merkel
Hanes gwladwriaethol
 • Yr Ymerodraeth Rufeinig Sanctaidd
 • Ymerodraeth Almaenaidd
 • Gweriniaeth ffederal
 • Uniad

 
843 (Cytundeb Verdun)
 
18 Ionawr 1871
 
23 Mai 1949
3 Hydref 1990
Esgyniad i'r UE 25 Mawrth, 1953 (Gorllewin yr Almaen)
31 Hydref, 1990 (Dwyrain yr Almaen)
Arwynebedd
 - Cyfanswm
 - Dŵr (%)
 
357,050 km² (63fed)
2.416
Poblogaeth
 - Amcangyfrif 2005
 - Cyfrifiad 2000
 - Dwysedd
 
82,689,000 (14fed)
N/A
2000/km² (34fed)
CMC (PGP)
 - Cyfanswm
 - Y pen
Amcangyfrif 2005
$2,521,699 miliwn (5ed)
$30,579 (17fed)
Indecs Datblygiad Dynol (2003) 0.930 (20fed) – uchel
Arian cyfred Ewro (€) 2 (EUR)
Cylchfa amser
 - Haf
CET (UTC+1)
CEST (UTC+2)
Côd ISO y wlad .de
Côd ffôn +49
1 Cydnabyddir a gwarchodir yr ieithoedd lleiafrifol Daneg, Sorbeg, Romaneg a Ffrisieg. Gwarchodir Isel Almaeneg (Plattdeutsch) gan yr Undeb Ewropeaidd.
2 Cyn 1999: Deutsche Mark

Gweriniaeth Ffederal yr Almaen neu'r Almaen (Almaeneg: Bundesrepublik Deutschland Loudspeaker.svg ynganiad Almaeneg ?/i ). Gweriniaeth ffederal yng nghanol Ewrop yw'r Almaen. Mae'n ffinio â Môr y Gogledd, Denmarc, a'r Môr Baltig (Almaeneg: Ostsee, sef Môr y Dwyrain) yn y gogledd, Gweriniaeth Tsiec a Gwlad Pwyl yn y dwyrain, y Swistir ac Awstria yn y de, a Ffrainc, Lwcsembwrg, Gwlad Belg a'r Iseldiroedd yn y gorllewin. Berlin yw'r brifddinas.

Ni chafwyd chwyldro Almaenig ond y mae’r modd yr ymatebodd y tiroedd Almaenig i her chwyldroadol y Chwyldro Ffrengig, gan addasu syniadau 1789, wedi llunio datblygiad gwleidyddol a chymdeithasol yr Almaen i mewn i’r ugeinfed ganrif.

Hanes[golygu]

Prif erthygl: Hanes yr Almaen.

Y cofnod cyntaf o hanes yr Almaen yw am nifer o lwythau Almaenig yn byw yn y diriogaeth sy'n awr yn wladwriaeth yr Almaen. Gorchfygwyd rhai o'r rhain gan y Rhufeiniaid, a daeth y rhannau i'r gorllewin o Afon Rhein yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu'r Rhufeiniaid yn ymgyrchu tu hwnt i afon Rhein hefyd, ond ni lwyddasant i'w gwneud yn rhan o'r ymerodraeth. Yn 9 OC. gorchfygwyd byddin Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus gan gynghrair o lwythau Almaenig dan Arminius ym Mrwydr Fforest Teutoburg. Dinistriwyd tair lleng Rufeinig yn llwyr. Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd afon Rhein.

Sefydlwyd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 9fed ganrif, a pharhaodd hyd 1806. Yr Almaen oedd cnewyllyn yr ymerodraeth, er ei bod ar adegau yn cynnwys Awstria, Slovenia, Gweriniaeth Tsiec, gorllewin Gwlad Pwyl, yr Iseldiroedd, dwyrain Ffrainc, y Swistir a rhan o ogledd yr Eidal. Collwyd llawer o'r tiriogaethau hyn erbyn canol y 16eg ganrif, a daeth i'w galw yn "Ymerodraeth Lân Rufeinig y Genedl Almaenig".

Rhwng 1618 a 1648, effeithiwyd yn fawr ar yr Almaen gan frwydrau'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Dechreuodd y rhyfel fel anghydfod crefyddol rhwng y Protestaniaid a'r Catholigion o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn raddol, tynnwyd y rhan fwyaf o wledydd Ewrop i mewn i'r ymladd, llawer ohonynt am resymau heb gysylltiad â chrefydd. Ymladdwyd y rhan fwyaf o'r brwydrau yng nghanolbarth Ewrop, yn enwedig yr Almaen. Gwneid llawer o ddefnydd o fyddinoedd o hurfilwyr, ac anrheithiwyd tiriogaethau eang ganddynt. Credir i boblogaeth y gwladwriaethau Almaenig ostwng o tua 30% yn ystod y rhyfel; yn Brandenburg roedd y colledion tua hanner y boblogaeth. Diweddodd y rhyfel gydag arwyddo Cytundeb Münster, rhan o Heddwch Westphalia.

Ffurfiwyd y Conffederasiwn Almaenig yn 1815, yna ffurfiwyd Ymerodraeth yr Almaen yn 1871, gydag Otto von Bismarck yn ffigwr allweddol. Daeth yr ymerodraeth i ben ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, a ffodd yr ymerawdwr Wilhelm II i'r Iseldiroedd.

Sefydlwyd Gweriniaeth Weimar yn 1919, ond dilynwyd y rhyfel gan gyni mawr, a wnaed yn waeth gan y teimlad gan ran o'r boblogaeth o ddarostyngiad cenedlaethol oherwydd Cytundeb Versailles. Yn 1933 daeth Adolf Hitler yn Ganghellor. Daeth diwedd ar Weriniaeth Weimar a dechreuodd y Drydedd Reich. Arweiniodd hyn at yr Ail Ryfel Byd 1939 - 1945. Wedi i'r Almaen gael ei gorchfygu, rhannwyd y wlad yn ddwy, Gorllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen. Parhaodd hyn hyd 1990, pan adunwyd y wlad.

Daearyddiaeth[golygu]

Gwastadedd yw rhan helaeth o ogledd yr Almaen, rhan o Wastadedd Canolbarth Ewrop. Mae'r de yn llawer mwy mynyddig, yn enwedig yn yr Alpau, lle mae'r copa uchaf, y Zugspitze, yn cyrraedd 2,962 medr o uchder.

Ac eithrio Afon Donaw yn y de, mae afonydd yr Almaen yn llifo tua'r Môr Tawch a'r Môr Baltig, gan gynnwys Afon Rhein, Afon Elbe, Afon Weser ac Afon Ems, sy'n llifo tua'r gogledd. Y llyn mwyaf yw'r Bodensee, er nad yw'r cyfan ohono yn yr Almaen.

Gwleidyddiaeth[golygu]

Wiki letter w.svg   Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.

Economi[golygu]

Prif erthygl: Economi'r Almaen.

Wiki letter w.svg   Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.

Demograffeg[golygu]

Prif erthygl: Demograffeg yr Almaen.
Pyramid poblogaeth yr Almaen.

Poblogaeth yr Almaen 1961–2003 (Cyn 1990, poblogaeth Gorllewin a Dwyrain yr Almaen wedi eu cyfuno).

Gyda phoblogaeth o tua 82,220,000, yr Almaen yw'r wlad fwyaf o ran poblogaeth sy'n gyfan gwbl o fewn Ewrop, a'r 14eg fwyaf poblog yn y byd. O'r rhain, mae tua 16 miliwn heb fod o dras Almaenig, gyda Twrciaid y mwyaf niferus o'r rhain, 1,713,551 yn 2007. Nid yw'r boblogaeth yn cynyddu ar hyn o bryd.

Gelwir pedwar grŵp o bobl yn "leiafrifoedd cenedlaethol", y Daniaid, Frisiaid, Roma a Sinti, a'r Sorbiaid. Wedi'r Ail Ryfel Byd, symudodd tua 14 miliwn o Almaenwyr ethnig i'r Almaen o Ddwyrain Ewrop, ac ers y 1960au bu mewnfudiad o Almaenwyr ethnig o Kazakstan, Rwsia a'r Wcráin. Er i'r rhan fwyaf o Iddewon yr Almaen gael eu lladd yn yr Holocost, mae'r niferoedd wedi cynyddu yn ddiweddar, gyda dros 200,000 wedi ymfudo i'r Almaen o Ddwyrain Ewrop ers 1991.

Dinasoedd mwyaf yr Almaen, gyda ffigyrau poblogaeth ar gyfer Rhagfyr 2005, yw:

Crefydd[golygu]

Y prif enwadau a chrefyddau yw:

Ceir y rhan fwyaf o Gatholigion yn y de-ddwyrain, yn ne Bafaria, ac yn ardal Cwlen, tra mae Protestaniaid yn fwyaf niferus yn y gogledd.

Taleithiau[golygu]

Mae'r Almaen yn weriniaeth ffederal sy'n cynnwys 16 o daleithiau ffederal a elwir yn Länder (unigol: Land):

Baner Talaith Prifddinas Arwynebedd
(km²)
Poblogaeth Dwysder
poblogaeth
(EW/km²)
Flag of Baden-Württemberg.svg Baden-Württemberg Stuttgart 35.752 10.736.000 300
Flag of Bavaria (lozengy).svg Bafaria München 70.552 12.469.000 177
Flag of Berlin.svg Berlin 892 3.395.000 3.806
Flag of Brandenburg.svg Brandenburg Potsdam 29.479 2.559.000 87
Flag of Bremen.svg Bremen ³ Bremen 404 663.000 1.641
Flag of Hamburg.svg Hamburg ² 755 1.744.000 2.309
Flag of Hesse.svg Hessen Wiesbaden 21.115 6.092.000 289
Flag of Mecklenburg-Western Pomerania.svg Mecklenburg-Vorpommern Schwerin 23.180 1.707.000 74
Flag of Lower Saxony.svg Niedersachsen Hannover 47.624 7.994.000 168
Flag of North Rhine-Westphalia.svg Nordrhein-Westfalen Düsseldorf 34.085 18.058.000 530
Flag of Rhineland-Palatinate.svg Rheinland-Pfalz Mainz 19.853 4.059.000 204
Flag of Saarland.svg Saarland Saarbrücken 2.569 1.050.000 409
Flag of Saxony.svg Sachsen Dresden 18.416 4.274.000 232
Flag of Saxony-Anhalt.svg Sachsen-Anhalt Magdeburg 20.446 2.470.000 121
Flag of Schleswig-Holstein.svg Schleswig-Holstein Kiel 15.799 2.833.000 179
Flag of Thuringia.svg Thüringen Erfurt 16.172 2.335.000 144
ges. 357.114 82.438.000 231
Lleoliad Yr Almaen yn Ewrop

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Yr Almaen
yn Wiciadur.