Niwbwrch

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Coordinates: 53°09′53″N 4°21′32″W / 53.16479°N 4.35900°W / 53.16479; -4.35900

Niwbwrch
37226769LPFLhn fs-1-.jpg

Niwbwrch gydag Eryri yn y cefndir
Niwbwrch is located in Ynys Môn
Niwbwrch

Niwbwrch Ynys Môn
Poblogaeth 2,169 (2001)
Cyfeirnod grid yr AO SH425655
Cymuned Rhosyr
Sir Ynys Môn
Sir seremonïol Gwynedd
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost LLANFAIR PG
Rhanbarth cod post LL61
Cod deialu 01248
Yr Heddlu Gogledd Cymru
Tân Gogledd Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Ynys Môn
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Ynys Môn

Mae Niwbwrch (Newborough yn Saesneg) yn dref yn ne Ynys Môn. Saif ar lôn yr A4080 rhwng Porthaethwy ac Aberffraw yng nghymuned Rhosyr - sef yr hen enw Cymraeg.

Yr eglwys[golygu]

Y traeth

Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i Bedr a Phaul, yn hen. Adeilad â chorff hir a chul ydyw, a godwyd yn y 14eg ganrif ar safle hŷn. Mae'r bedyddfaen hefyd yn dyddio o'r 12fed ganrif ac o waith Cymreig lleol. Ychwanegwyd porth i'r eglwys yn y 15fed ganrif. Ceir dau feddfaen hynafol yno, un ohonyn nhw gyda cherfwaith blodeuog a'r llall gyda'r arysgrif Hic jacet Dns Mathevs ap Ely arno ('Yma mae'r Arglwydd Mathew ap Eli yn gorffwys').


Hanes[golygu]

Gwraig o Niwbwrch tua 1875; sylwer ar y patsyn clwt ar ei phen-elin.

Creuwyd y fwrdeistref newydd (ystyr llythrennol 'Niwbwrch') ar ddiwedd y 13eg ganrif ar gyfer y Cymry a orfodwyd i ymadael â Llan-faes gan y Saeson. Cyn hynny roedd treflan fach yno ger Llys Rhosyr, un o brif lysoedd Tywysogion Gwynedd yn Oes y Tywysogion. Rhosyr oedd enw'r cantref hefyd.

Ar ganol y 14eg ganrif ymwelodd Dafydd ap Gwilym â Niwbwrch a chanodd gywydd i foli'r dref a'i drigolion. Dyma'r llinellau agoriadol:

Hawddamawr, mireinmawr maith,
Tref Niwbwrch, trefn iawn gobaith,
A'i glwysdeg deml a'i glasdyr,
A'i gwin a'i gwerin a'i gwŷr,
A'i chwrw a'i medd a'i chariad,
A'i dynion rhwydd a'i da'n rhad.[1]

Atyniadau[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Thomas Parry (gol.), Gwaith Dafydd ap Gwilym, cerdd 134.
CymruMon.png Eginyn erthygl sydd uchod am Ynys Môn. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato