Cemaes

Oddi ar Wicipedia

Gweler hefyd: Cemmaes (ym Mhowys), Cemais (cantref ym Môn) a Cemais (cantref yn Nyfed).

Mae Cemaes yn bentref gweddol fawr ar arfordir gogleddol Ynys Môn, gerllaw Bae Cemaes lle mae Afon Wygyr yn cyrraedd y môr. Saif ger y briffordd A5025 rhwng Amlwch a Llanrhuddlad. Mae'n hawlio bod y pentref mwyaf gogleddol yng Nghymru, er y gellid dadlau fod Llanbadrig fwy i'r gogledd.

Yn y canol oesoedd, Cemaes oedd canolfan cantref Cemais. Pentref gwyliau yw Cemaes yn bennaf erbyn heddiw, er bod pysgota wedi bod yn bwysig yn y gorffennol. Ceir dau draeth, harbwr, amrywiaeth o siopau a nifer o westai. Adeiladwyd yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Padrig yn 1865; cyn hynny eglwys Llanbadrig oedd eglwys y plwyf. Mae'r ardal o gwmpas y pentref yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd heibio'r pentref. Ychydig i'r gorllewin o'r pentref mae gorsaf bŵer niwcliar y Wylfa.