Etholaethau a Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru

	Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres: Gwleidyddiaeth; Cymru
	;
	Llywodraeth Cymru Senedd Cymru Cymru o fewn y Deyrnas Unedig Llywodraeth leol Gweithgarwch gwleidyddol
	gweld • sgwrs • golygu

Etholaethau a rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
	; Map yn dangos yr 16 etholaeth a gafodd eu defnyddio yn etholiad 2026. Mae 6 Aelod o'r Senedd yn cynrychioli pob etholaeth.
Categori	Etholaeth
Lleoliad	Cymru
Crëwyd gan	Deddf Llywodraeth Cymru 1998
Crëwyd	12 Mai 1999; 27 o flynyddoedd yn ôl
Nifer	96 (ar ôl 2026)
Llywodraeth	Senedd
	Llywodraeth Cymru

Am restr o'r etholaethau a ddefnyddir ar hyn o bryd, gweler Etholaethau Senedd Cymru (Mai 2026 ymlaen).

Etholaethau Senedd Cymru yw'r ardaloedd daearyddol a ddefnyddir i ethol Aelodau o'r Senedd (AS; Saesneg: Members of the Senedd, MS) i Senedd Cymru. Ers Etholiad Senedd Cymru, 2026, a gynhaliwyd ar 7 Mai 2026, mae'r Senedd yn cynnwys 96 o aelodau a etholwyd am dymor o bedair blynedd. Ar hyn o bryd, mae etholiadau'n defnyddio system bleidleisio rhestrau pleidiau, gydag 16 etholaeth yn ethol 6 aelod yr un. Fodd bynnag, cyn 2026 defnyddiwyd system bleidleisio wahanol, gyda 40 o etholaethau llai a 5 o rhanbarthau etholiadol hefyd.

Ar ben hynny, cyn 2020 roedd y Senedd yn cael ei hadnabod fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru a'r aelodau yn Aelodau Cynulliad (AC; Saesneg: Assembly Members, AM). Yn y blynyddoedd ers yr etholiad cyntaf i'r Cynulliad yn 1999, bu nifer o newidiadau o ran enwau a ffiniau'r etholaethau. Dyma grynodeb o hanes y newidiadau hynny.

Sefydlu – Etholaethau a rhanbarthau etholiadol

Ar ôl y refferendwm ar ddatganoli i Gymru yn 1997, sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru a'i etholaethau a'i rhanbarthau etholiadol gan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998. Dywedodd adran 2 o'r ddeddf mai'r un fyddai etholaethau ar gyfer y Cynulliad a'r etholaethau a ddefnyddid ar gyfer etholiadau i Senedd y Deyrnas Unedig.^[1] Creodd yr un ddeddf hefyd bum rhanbarth etholiadol, a'r rhai â'r un ffiniau â phump etholaeth Senedd Ewrop yng Nghymru a nodwyd gan Orchymyn Etholaethau Senedd Ewrop (Cymru) 1994.^[2] Parhaodd y pum rhanbarth hynny i gael eu defnyddio mewn etholiadau Cynulliad a Senedd tan 2026, er iddynt roi'r gorau i gael eu defnyddio mewn etholiadau Senedd Ewrop yn 1999, pan gawsant eu disodli gan etholaeth Cymru-gyfan. (O reidrwydd, daeth yr etholaeth Cymru gyfan honno i ben pan adawodd y Deyrnas Unedig o'r Undeb Ewropeaidd yn 2020 – gweler Brexit.)

Roedd pob un o'r pum rhanbarth etholiadol yn cynnwys rhwng saith a naw etholaeth. Ar ben y 40 o Aelodau Cynulliad a etholwyd gan yr etholaethau, defnyddid system aelodau ychwanegol i ethol 20 o Aelodau ychwanegol o'r rhanbarthau etholiadol, pedwar Aelod o bob rhanbarth.

Roedd gan pob etholwr ddwy bleidlais:

un bleidlais i ddewis ymgeisydd unigol ar gyfer yr etholaeth, gan ddefnyddio'r system "cyntaf i'r felin"
un bleidlais i ddewis ymgeisydd ar sail plaid o restr gaeedig ar gyfer y rhanbarth etholiadol, gan ddefnyddio dull D'Hondt

Felly, hyd nes i'r system etholiadol gael ei newid yn 2026, cynrychiolwyd pob etholwr gan un aelod etholaethol a phedwar aelod rhanbarthol.

Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999 a 2003

Ar gyfer yr etholiadau i'r Cynulliad yn 1999 a 2003 roedd 40 etholaeth a 5 rhanbarth etholiadol.^[3]

Y 40 etholaeth (un Aelod Cynulliad yr un):

Y 5 rhanbarth (pedwar Aelod Cynulliad yr un):

Rhanbarth	Etholaethau	Map
Canol De Cymru	1. Bro Morgannwg 2. Canol Caerdydd 3. Cwm Cynon 4. De Caerdydd a Phenarth 5. Gogledd Caerdydd 6. Gorllewin Caerdydd 7. Pontypridd 8. Rhondda
Canolbarth a Gorllewin Cymru	1. Brycheiniog a Sir Faesyfed 2. Ceredigion 3. Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr 4. Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro 5. Llanelli 6. Meirionnydd Nant Conwy 7. Maldwyn 8. Preseli Penfro
Dwyrain De Cymru	1. Blaenau Gwent 2. Caerffili 3. Dwyrain Casnewydd 4. Gorllewin Casnewydd 5. Islwyn 6. Merthyr Tudful a Rhymni 7. Mynwy 8. Torfaen
Gogledd Cymru	1. Alun a Glannau Dyfrdwy 2. Caernarfon 3. Conwy 4. De Clwyd 5. Delyn 6. Dyffryn Clwyd 7. Gorllewin Clwyd 8. Wrecsam 9. Ynys Môn
Gorllewin De Cymru	1. Aberafan 2. Castell-nedd 3. Dwyrain Abertawe 4. Gorllewin Abertawe 5. Gŵyr 6. Ogwr 7. Pen-y-bont ar Ogwr

2006: Newid ffiniau

Yn 2006 gweithredwyd Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Atgyfnerthodd y ddeddf y cysylltiad rhwng etholaethau'r Cynulliad ac etholaethau seneddol, a bod yna bum rhanbarthau etholiadol.

Yn dilyn y pumed arolwg cyfnodol o etholaethau San Steffan, diffiniwyd y ffiniau newydd ar gyfer yr etholaethau a'r rhanbarthau etholiadol gan Orchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006.^[4]

Dileodd y gorchymyn dair etholaeth, sef Caernarfon, Conwy, a Meirionydd Nant Conwy, a chrëwyd tair etholaeth newydd i'w disodli, sef Aberconwy, Arfon, a Dwyfor Meirionydd. Cafodd naw etholaeth addasiadau "sylweddol" i'w ffiniau gan gynnwys y trosglwyddiad o fwy na 3,000 o drigolion rhwng yr etholaethau. Cafodd wyth etholaeth arall addasiadau i'w ffiniau gan arwain at y trosglwyddiad o lai na 3,000 o drigolion rhwng pob etholaeth, a chafodd pedair arall fân addasiadau a arweiniodd at drosglwyddiadau bach o drigolion rhwng etholaethau. Ni chafodd gweddill yr 17 o etholaethau unrhyw addasiadau i'w henwau neu eu ffiniau.

Croesai'r tair etholaeth newydd y ffiniau rhwng y rhanbarthau etholiadol o Ganolbarth a Gorllewin Cymru a Gogledd Cymru, gan arwain at addasiadau i ffiniau'r ddau ranbarth etholiadol, yn ogystal â mân addasiadau i'r etholaeth o Faldwyn a arweiniodd at fân addasiadau i ffiniau rhanbarthol hefyd. Yn Ne Cymru, newidiwyd ffiniau'r rhanbarthau etholiadol, Gorllewin De Cymru a Chanol De Cymru, oherwydd y newidiadau i ffiniau'r etholaethau Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg.

Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007, 2011 a 2016

Daeth y newidiadau o ffiniau'r etholaethau a'r rhanbarthau etholiadol i rym ar gyfer etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007. Defnyddiwyd yr un ffiniau yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yn 2010, felly rhwng 2007 a 2010 roedd ffiniau gwahanol gan etholaethau Cynulliad Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig.

Ni newidiwyd nifer yr etholaethau gan y newidiadau, felly yn yr etholiadau i'r Cynulliad yn 2007, 2011 a 2016 roedd 40 etholaeth a 5 rhanbarth etholiadol.

Rhestr ddiwygiedig y 40 etholaeth:

Cadwodd y 5 rhanbarth eu hen enwau:

Rhanbarth	Etholaethau	Map
Canol De Cymru	1. Bro Morgannwg 2. Canol Caerdydd 3. Cwm Cynon 4. De Caerdydd a Phenarth 5. Gogledd Caerdydd 6. Gorllewin Caerdydd 7. Pontypridd 8. Rhondda
Canolbarth a Gorllewin Cymru	1. Brycheiniog a Sir Faesyfed 2. Ceredigion 3. Dwyfor Meirionnydd 4. Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr 5. Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro 6. Llanelli 7. Maldwyn 8. Preseli Penfro
Dwyrain De Cymru	1. Blaenau Gwent 2. Caerffili 3. Dwyrain Casnewydd 4. Gorllewin Casnewydd 5. Islwyn 6. Merthyr Tudful a Rhymni 7. Mynwy 8. Torfaen
Gogledd Cymru	1. Aberconwy 2. Alun a Glannau Dyfrdwy 3. Arfon 4. De Clwyd 5. Delyn 6. Dyffryn Clwyd 7. Gorllewin Clwyd 8. Wrecsam 9. Ynys Môn
Gorllewin De Cymru	1. Aberafan 2. Castell-nedd 3. Dwyrain Abertawe 4. Gorllewin Abertawe 5. Gŵyr 6. Ogwr 7. Pen-y-bont ar Ogwr

Etholiad Senedd Cymru 2021

Ar 6 Mai 2020 daeth Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020 i rym, gan ailenwi Cynulliad Cenedlaethol Cymru i Senedd Cymru. Heblaw am yr ailenwi hwnnw, arhosodd yr etholaethau yn etholiad 2021 yr un fath ag yr oeddent o'r blaen, sef y 40 etholaeth a 5 rhanbarth etholiadol.

2024: Ehangu a diwygio'r Senedd

Ar 8 Mai 2024 pasiwyd Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024 a gynyddodd faint y Senedd o 60 aelod i 96 aelod.^[5]^[6]

Etholiad Senedd Cymru, 2026

Ers Etholiad Senedd Cymru, 2026 mae'r Senedd yn cynnwys 96 o aelodau a etholwyd am dymor o bedair blynedd. Mae etholiadau'n seiliedig ar system bleidleisio rhestr plaid, gyda 16 etholaeth yn dychwelyd 6 aelod yr un.

Dyma'r 16 etholaeth. Mae pob un o'r rhain yn defnyddio enwau Cymraeg, heb fersiynau Saesneg swyddogol cyfatebol. Mae eu ffiniau'n cyfateb i bâr o etholaethau ar gyfer Senedd y Deyrnas Unedig. Er enghraifft, mae etholaeth Senedd Afan Ogwr Rhondda yn cynnwys y ddwy etholaeth San Steffan Aberfan Maesteg a Rhondda ac Ogwr.

Etholaeth Senedd Cymru	Etholaethau Senedd y DU cyfatebol
Afan Ogwr Rhondda	Aberfan Maesteg
Afan Ogwr Rhondda	Rhondda ac Ogwr
Bangor Conwy Môn	Bangor Aberconwy
Bangor Conwy Môn	Ynys Môn
Blaenau Gwent Chaerffili Rhymni	Blaenau Gwent a Rhymni
Blaenau Gwent Chaerffili Rhymni	Caerffili
Brycheiniog Tawe Nedd	Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe
Brycheiniog Tawe Nedd	Castell-nedd a Dwyrain Abertawe
Caerdydd Ffynnon Taf	Gogledd Caerdydd
Caerdydd Ffynnon Taf	Gorllewin Caerdydd
Caerdydd Penarth	Dwyrain Caerdydd
Caerdydd Penarth	De Caerdydd a Phenarth
Casnewydd Islwyn	Dwyrain Casnewydd
Casnewydd Islwyn	Gorllewin Casnewydd ac Islwyn
Ceredigion Penfro	Ceredigion Preseli
Ceredigion Penfro	Canol a De Sir Benfro
Clwyd	Dwyrain Clwyd
Clwyd	Gogledd Clwyd
Fflint Wrecsam	Alun a Glannau Dyfrdwy
Fflint Wrecsam	Wrecsam
Gwynedd Maldwyn	Dwyfor Meirionnydd
Gwynedd Maldwyn	Maldwyn a Glyndŵr
Gŵyr Abertawe	Gorllewin Abertawe
Gŵyr Abertawe	Gŵyr
Pen-y-bont Bro Morgannwg	Bro Morgannwg
Pen-y-bont Bro Morgannwg	Pen-y-bont
Pontypridd Cynon Merthyr	Merthyr Tudful ac Aberdâr
Pontypridd Cynon Merthyr	Pontypridd
Sir Fynwy Torfaen	Sir Fynwy
Sir Fynwy Torfaen	Torfaen
Sir Gaerfyrddin	Caerfyrddin
Sir Gaerfyrddin	Llanelli

Cyfeiriadau

↑ "Deddf Llywodraeth Cymru 1998". deddfwriaeth.gov.uk. Llywodraeth y DU.
↑ "Gorchymyn Etholaethau Seneddol Ewropeaidd (Cymru) 1994". deddfwriaeth.gov.uk. Llywodraeth y DU.
↑ "Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006". deddfwriaeth.gov.uk. Senedd y DU.
↑ "Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006". deddfwriaeth.gov.uk.
↑ "Aelodau'n pleidleisio o blaid diwygio'r Senedd". Golwg360. 2024-05-08. Cyrchwyd 2024-05-26.
↑ "Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)". busnes.senedd.cymru. 2023-09-18. Cyrchwyd 2024-05-26.

[1] "Deddf Llywodraeth Cymru 1998". deddfwriaeth.gov.uk. Llywodraeth y DU.

[2] "Gorchymyn Etholaethau Seneddol Ewropeaidd (Cymru) 1994". deddfwriaeth.gov.uk. Llywodraeth y DU.

[3] "Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006". deddfwriaeth.gov.uk. Senedd y DU.

[4] "Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006". deddfwriaeth.gov.uk.

[5] "Aelodau'n pleidleisio o blaid diwygio'r Senedd". Golwg360. 2024-05-08. Cyrchwyd 2024-05-26.

[6] "Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)". busnes.senedd.cymru. 2023-09-18. Cyrchwyd 2024-05-26.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]