Senedd Cymru

	Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres: Gwleidyddiaeth; Cymru
	;
	Llywodraeth Cymru Senedd Cymru Cymru o fewn y Deyrnas Unedig Llywodraeth leol Gweithgarwch gwleidyddol
	gweld • sgwrs • golygu

Senedd Cymru
Welsh Parliament
Senedd Cymru; Welsh Parliament
	Y Chweched Senedd
Gwybodaeth gyffredinol
Math	Unsiambraeth
Arweinyddiaeth
Y Llywydd	Huw Irranca-Davies, Llafur
Y Dirprwy Lywydd	Kerry Ferguson, Plaid Cymru
Prif Weinidog Cymru	Rhun ap Iorwerth, Plaid Cymru
Arweinyddion y Gwrthbleidiau	Dan Thomas (Reform UK), Ken Skates (Llafur Cymru), Darren Millar (Ceidwadwyr), Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru),Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol)
Cyfansoddiad
Aelodau	96
Grwpiau gwleidyddol	Plaid Cymru (43) Reform UK (34) Llafur (9) Ceidwadwyr (7) Plaid Werdd (2) Democratiaid Rhyddfrydol (1)
Pwyllgorau	16 Pwyllgor Busnes ; Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ; Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol ; Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig ; Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon ; Economi, Ynni a Chysylltedd ; Cydraddoldeb, Hawliau Dynol a Chyfiawnder Cymdeithasol ; Cyllid ; Iechyd a Gofal Cymdeithasol ; Deddfwriaeth; Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio; Pwyllgor y Llywydd; Deisebau; Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus; Safonau Ymddygiad; Y Senedd Gyfan;
Etholiadau
Etholiad diwethaf	7 Mai 2026
Man cyfarfod
	Siambr yn Adeilad y Senedd, Caerdydd
Man cyfarfod
Gwefan
	senedd.cymru

Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler Adeilad y Senedd

Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:

Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol

Senedd Cymru (Saesneg: Welsh Parliament) neu'r Senedd yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo deddfwriaeth sy'n ymwneud â Chymru. Rhan o'i waith yw dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.^[1] Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Saesneg: National Assembly for Wales).^[2]^[3] Sefydlwyd y Cynulliad ym 1999 ar ôl cynnal refferendwm ym 1997.

Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm (Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 awdurdod lleol, gyda'r eithriad i Sir Fynwy. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru.

Ceir 96 o aelodau, neu Aelodau o'r Senedd (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol dull D'Hondt. Mae'r Senedd yn gweithredu system un siambr, hynny yw, nid oes 'ail siambr' i ddeddfwrfa Cymru.

Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru 1998, a oedd yn ymateb i Refferendwm datganoli i Gymru, 1997.^[4] Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.^[5]

Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw Comisiwn y Senedd.

Etholiadau

Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol dull D'Hondt dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd etholiadau ym 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 a 2021. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd.

Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y Ddeddf Senedd ac Etholiadau, i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o etholiadau Senedd 2021. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n Senedd yn y ddwy iaith.

Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.^[6]

Grymoedd

Grymoedd deddfu

Gweler Pwerau Senedd Cymru am ragor o fanylion.

Cafodd grymoedd i basio mesurau deddfwriaethol o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd refferendwm i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio.

Aelodau'r Senedd

Mai 2026 -

Prif: Aelodau'r seithfed Senedd

Plaid		Etholiad 2026
	Plaid Cymru	43
	Reform	34
	Llafur	9
	Ceidwadwyr	7
	Gwyrdd	2
	Democratiaid Rhyddfrydol	1

Mai 2021-Mai 2026

Prif: Aelodau'r chweched Senedd

Plaid		Etholiad 2021	Yn union cyn etholiad 2026
	Llafur	30	29
	Ceidwadwyr	16	15
	Plaid Cymru	13	13
	Reform	0	2
	Democratiaid Rhyddfrydol	1	1
	Annibynnol	0	2
Seddi eu hangen ar gyfer mwyafrif un plaid		1	1
Mwyafrif y Llywodraeth		0	0

Mai 2016-Mai 2021

Prif: Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Plaid		Etholiad 2016	Yn union cyn etholiad 2021
	Llafur	29	29
	Ceidwadwyr	12	10
	Plaid Cymru	12	10
	UKIP	7	1
	Democratiaid Rhyddfrydol	1	1
	Propel	0	1
	Plaid Diddymu Cynulliad Cymru	0	2
	Annibynnol^{[nodyn 1]}	0	6
Seddi eu hangen ar gyfer mwyafrif un plaid		2	0
Mwyafrif y Llywodraeth^{[nodyn 2]}		0	2

↑ Roedd 3 aelod, Mandy Jones, Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd The Independent Alliance for Reform.
↑ Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.

2011-Mai 2016

Prif: Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Plaid		Mai 2011
	Llafur	30
	Y Ceidwadwyr	14
	Plaid Cymru	11
	Y Democratiaid Rhyddfrydol	5
	Annibynnol	0

Gweler hefyd

Cyfeiriadau

↑ "Gwybodaeth am y Cynulliad". 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-30. Cyrchwyd 30 Ebrill 2012.
↑ "Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad". National Assembly for Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-06-27. Cyrchwyd 2020-05-05.
↑ "Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf". Cynulliad Cenedlaethol Cymru. 15 Ionawr 2020. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-14. Cyrchwyd 2020-05-05.
↑ legislation.gov.uk; adalwyd 6 Mai 2016.
↑ "Cynulliad Cenedlaethol Cymru". 8 Medi 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-04. Cyrchwyd 30 Ebrill 2012.
↑ "Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru". newyddion.s4c.cymru. 2024-05-16. Cyrchwyd 2024-05-16.

Dolenni allanol

Gwefan Senedd Cymru
Senedd Cymru ar X
Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997 Archifwyd 2004-04-23 yn y Peiriant Wayback

[7] Roedd 3 aelod, Mandy Jones, Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd The Independent Alliance for Reform.

[8] Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.

[Gwybod-1] "Gwybodaeth am y Cynulliad". 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-30. Cyrchwyd 30 Ebrill 2012.

[2] "Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad". National Assembly for Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-06-27. Cyrchwyd 2020-05-05.

[3] "Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf". Cynulliad Cenedlaethol Cymru. 15 Ionawr 2020. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-14. Cyrchwyd 2020-05-05.

[4] slation.gov.uk; adalwyd 6 Mai 2016.

[Cyn-5] "Cynulliad Cenedlaethol Cymru". 8 Medi 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-04. Cyrchwyd 30 Ebrill 2012.

[6] "Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru". newyddion.s4c.cymru. 2024-05-16. Cyrchwyd 2024-05-16.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[nodyn 1]

[nodyn 2]