Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cymru
Flag of Wales 2.svg

Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres ar:
wleidyddiaeth a llywodraeth
Cymru



gweld  sgwrs  golygu

Daeth swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru i fodolaeth ym mis Hydref 1964, a Jim Griffiths, Aelod Seneddol Llanelli oedd y cyntaf i'w llenwi. Penderfynodd llywodraeth San Steffan alluogi'r Ysgrifennydd i reoli gwariant ar ambell wasanaeth cyhoeddus a fu gynt o dan reolaeth adrannau eraill. Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym mis Ebrill 1965.

Yn ystod y 1980au a'r 1990au llywodraeth Geidwadol oedd mewn grym yn San Steffan. O 1987 tan 1997 roedd yr ysgrifenyddion i gyd yn cynrychioli seddau o tu allan i Gymru oherwydd diffyg cynrychiolaeth y Toriaid yng Nghymru - 1987 - 8 aelod, ac 1992 - 6 aelod.

Yn dilyn sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, daeth newid mawr yn rôl yr Ysgrifennydd Gwladol, gan fod y rhan fwyaf o'i swyddogaethau bellach yn nwylo'r corff newydd. Diddymwyd y Swyddfa Gymreig, ond cadwyd swydd yr ysgrifennydd gwladol, gan ei wneud yn bennaeth ar swyddfa newydd, Swyddfa Cymru.

O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru (1998) gall Ysgrifennydd Gwladol Cymru fynychu sesiynau Cynulliad Cenedlaethol Cymru a siarad ynddynt yn ogystal â chael arian o'r Senedd. Fodd bynnag, mae'n gorfod trosglwyddo hynny i'r Cynlliad Cenedlaethol, heblaw am yr arian sydd yn angenrheidiol i redeg ei swyddfa ei hun. Mae'n rhaid iddo ymgynghori â'r Cynulliad dros raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth hefyd.

Dalwyr y swydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafwyd 16 Ysgrifennydd Gwladol, gyda 3 ohonynt (David Hunt, Paul Murphy a Peter Hain) wedi eu penodi i'r swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, Ron Davies, a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol Archif Wleidyddol Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd, oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru.[1]

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol hefyd wedi dal swyddi dylanwadol eraill: daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Enw Tymor yn y swydd Plaid wleidyddol Cenedligrwydd Etholaeth Prif Weinidog
Jim Griffiths No image.svg 18 Hydref 1964 5 Ebrill 1966 Llafur Cymru Llanelli Harold Wilson
Cledwyn Hughes No image.svg 5 Ebrill 1966 5 Ebrill 1968 Llafur Cymru Ynys Môn
George Thomas No image.svg 5 Ebrill 1968 20 Mehefin 1970 Llafur Cymru Gorllewin Caerdydd
Peter Thomas No image.svg 20 Mehefin 1970 5 Mawrth 1974 Ceidwadwyr Cymru Na[2] Edward Heath
John Morris Lord Morris.jpg 5 Mawrth 1974 5 Mai 1979 Llafur Cymru Aberafon Harold Wilson
James Callaghan
Nicholas Edwards No image.svg 5 Mai 1979 13 Mehefin 1987 Ceidwadwyr Lloegr Pembrokeshire Margaret Thatcher
Peter Walker No image.svg 13 Mehefin 1987 4 Mai 1990 Ceidwadwyr Lloegr Na
David Hunt No image.svg 4 Mai 1990 27 Mai 1993 Ceidwadwyr Cymru Na John Major
John Redwood John Redwood.jpg 27 Mai 1993 26 Mehefin 1995[3] Ceidwadwyr Lloegr Na
David Hunt
(acting[3])
No image.svg 26 Mehefin 1995 5 Gorffennaf 1995 Ceidwadwyr Cymru Na
William Hague William Hague 2010 cropped.jpg 5 Gorffennaf 1995 3 Mai 1997 Ceidwadwyr Lloegr Na
Ron Davies Rondavies1998.jpg 3 Mai 1997 27 Hydref 1998[4] Llafur Cymru Caerffili Tony Blair
Alun Michael AlunMichael.JPG 27 Hydref 1998 28 Gorffennaf 1999[5] Llafur Cymru De Caerdydd a Phenarth
Paul Murphy Paul Murphy cropped.jpg 28 Gorffennaf 1999 24 Hydref 2002 Llafur Cymru Torfaen
Peter Hain Peter Hain.png 24 Hydref 2002 24 Ionawr 2008 Llafur Cenia Castell-nedd
Gordon Brown
Paul Murphy Paul Murphy cropped.jpg 24 Ionawr 2008 5 Mehefin 2009 Llafur Cymru Torfaen
Peter Hain Peter Hain.png 5 Mehefin 2009 11 Mai 2010 Llafur Cenia Castell-nedd
Cheryl Gillan Cheryl Gllian Official.jpg 11 Mai 2010 4 Medi 2012 Ceidwadwyr Cymru Na David Cameron
David Jones David Jones Official.jpg 4 Medi 2012 14 Gorffennaf 2014 Ceidwadwyr Lloegr Gorllewin Clwyd
Stephen Crabb Stephen Crabb MP.jpg 15 Gorffennaf 2014 Presennol Ceidwadwyr Yr Alban Preseli Penfro
David Cameron

Dileu'r swydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau ers dyfodiad datganoli. Galwyd am ddileu’r swydd gan 'Uned y Cyfansoddiad' yn 2001, a gan yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd gan fod y rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud. Dywedodd:

Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nhŷ’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nhŷ’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ŵyr!”

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]