Lewys Glyn Cothi

Un o feirdd Cymraeg mwyaf y 15fed ganrif oedd Lewys Glyn Cothi (tua 1425 - tua 1490). Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn a ganai'n rhwydd ac eglur ar sawl mesur.

Ei fywyd

Ni wyddys fawr dim am Lewys Glyn Cothi ar wahân i'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth ei gerddi. Arferid credu y cafodd ei enw barddol am iddo fod yn frodor o lannau afon Cothi yn Sir Gaerfyrddin, ond gwyddys erbyn hyn mai frodor o ardal ym mhlwyfi Llanybydder a Llanfihangel-rhos-y-corn, yn yr un sir, sy'n cynnwys fforest frenhinol Glyn Cothi, oedd ef. Ymddengys iddo gael ei eni yno yn y 1420au, efallai tua'r flwyddyn 1425. Gellir dyddio y gerdd olaf ganddo sydd ar glawr i fis Mawrth, 1489, ac felly gellir casglu iddo farw rywbryd yn y blynyddoedd ar ôl hynny, yn y 1490au yn ôl pob tebyg.

Llywelyn oedd ei enw bedydd, ond defnyddiai'r bardd ei hun amryw ffurfiau ar 'Lewys' neu 'Lewis', e.e. Lewys Glyn Cothi (y ffurf amlach) a Lewys y Glyn. Ceir awgrym mewn un o'i lawysgrifau ei fod wedi gwasanaethu ym Mhriordy Caerfyrddin a'i fod wedi derbyn peth addysg yno. Medrai ysgrifennu - camp anghyffredin yn yr Oesoedd Canol - ac mae rhai o'i lawysgrifau wedi goroesi. Roedd yn Lladinwr da hefyd, awgrym arall ei fod wedi derbyn addysg yn y priordy, a fu'n enwog am ei sgriptoriwm.

Credid ar un adeg iddo wasanaethu fel swyddog ym myddin Siasbar Tudur yn Rhyfeloedd y Rhosynnau. Ond er y gellir derbyn, ar sail un o'i gerddi, iddo fod yn dyst i Frwydr Mortimer's Cross (1461) gyda meibion Gruffudd ap Nicolas, mae'n anhebygol iddo fod yn swyddog. Treuliodd gyfnod ar herw yn ardal Pumlumon ac, yn nes ymlaen, yn Eryri, ar ôl y frwydr dynghedfennol honno. Roedd yn gefnogwr brwd i achos y Lancastriaid ond canodd i rai o gefngowyr y Iorciaid yng Nghymru yn ogystal. Ond "mae'n amlwg hefyd fod buddiannau Cymru'n bwysicach yn ei olwg na llwyddiant unrhyw un o bleidiau Lloegr" ac mae ei wladgarwch a'i gasineb o'r Saeson yn elfennau amlwg yn ei ganu. Dengys ei gerddi ei fod yn gyfarwydd â phob rhan o Gymru, o Fôn i Fynwy, yn llythrennol.

Ei gerddi

Cedwir 238 o awdlau a chywyddau gan Lewys Glyn Cothi yn y llawysgrifau. Mae'r rhain yn cynnwys naw o gerddi crefyddol, yn cynnwys awdl nodedig 'I Saint Cymru'. Canodd nifer o gerddi mawl a marwnadau i rai o wŷr amlycaf yr oes yng Nghymru. Roedd ei noddwyr yn cynnwys y Tuduriaid, sef Siasbar Tudur, Edmwnd Tudur, a Harri Tudur, Syr Rhys ap Tomas, a Gruffudd ap Nicolas. Canodd sawl cerdd darogan yn ogystal.

Un o'i gerddi mwyaf adnabyddus, a hynny ers canrifoedd, yw 'Dychan Gwŷr Caer', sy'n seiledig ar brofiadau'r bardd yn y ddinas honno mewn cyfnod pan fu'r Cymry yn cael eu trin fel dinesyddion eilradd. Mae'n cynnwys rhai o'r cwpledi mwyaf miniog ym marddoniaeth Gymraeg. Er enghraifft:

Ni bu faer yng Nghaer anghywirach,

ni bu sersiant waeth na neb gaethach,

ni bu haid ddiawliaid ddelach - eu gwahodd,

ni bu ieir un fodd na brain feddwach,

na gwragedd Llundain garnbuteiniach,

na gwŷr un floneg garnfileiniach,

na meibion gweinion gwannach - yn eu cred,

na merched ar lled yn anlladach,

na llyffaint un fraint, na moch fryntach,

na chwain un lifrai, na chŵn lyfrach,

na phlasau cynddrwg, na ffalsach ddynion,

na thir fwy o ladron, na thref leidrach.

Ymddiddorai'n fawr yn achau'r Cymry yn ogystal, ac mae ei lawysrifau yn cynnwys nodiadau achyddol a lluniau deniadol o arfbeisiau prif deuluoedd Cymru. Gellir ei ystyried felly yn un o herodwyr mawr y cyfnod yn ogystal.

Un o'r cerddi mwyaf dirdynol yn y Gymraeg ydyw ei gerdd i'w fab Sion a fu farw'n bump oed:

Un mab oedd degan i mi,

Dwynwen, gwae’i dad o’i eni!

Gwae a edid o gudab

i boeni mwy heb un mab.

Fy nwy ais, farw fy nisyn,

y sy’n glaf am Siôn y Glyn.

Udo fyth yr ydwyf i

am benaig Mabinogi.

Afal pêr ac aderyn

a garai’r gwas, a gro gwyn;

bwa o flaen y ddraenen,

cleddau digon brau o bren;

ofni’r bib, ofni’r bwbach,

ymbil â'i fam am y bêl fach...

Mae gweddill y gerdd i'w chael ar Wicidestun.

Llawysgrifau

Ceir casgliadau pwysig o waith y bardd yn llawysgrifau Peniarth, yn cynnwys llawysgrif Peniarth 109 yn ei law ei hun, Llyfr Coch Hergest, Llyfr Gwyn Hergest ac yn llawysgrifau Llansteffan.

Llyfryddiaeth

• Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Lewys Glyn Cothi (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995). Y golygiad safonol o waith y bardd, gyda rhagymadrodd, nodiadau a geirfa.
• E. D. Jones (gol.), Gwaith Lewis Glyn Cothi: y Gyfrol Gyntaf (Gwasg Prifysgol Cymru, 1953). Testun llawysgrif Peniarth 109 yn llaw y bardd ei hun, yn yr orgraff wreiddiol. (Ni chafwyd ail gyfrol).

Beirdd yr Uchelwyr

Bleddyn Ddu  · Cadwaladr Cesail  · Casnodyn  · Rhisiart Cynwal  · Wiliam Cynwal  · Dafydd ab Edmwnd  · Dafydd Alaw  · Dafydd ap Gwilym  · Dafydd ap Siencyn  · Dafydd Benwyn  · Dafydd Ddu o Hiraddug  · Dafydd Gorlech  · Dafydd Llwyd o Fathafarn  · Dafydd Nanmor  · Dafydd y Coed  · Edward Dafydd  · Deio ab Ieuan Du  · Lewys Dwnn  · Edward Maelor  · Edward Sirc  · Edward Urien  · Einion Offeiriad  · Gronw Ddu  · Gronw Gyriog  · Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan  · Gruffudd ap Dafydd ap Tudur  · Gruffudd ap Llywelyn Lwyd  · Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd  · Gruffudd ap Tudur Goch  · Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed  · Gruffudd Gryg  · Gruffudd Hiraethog  · Gruffudd Llwyd  · Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan  · Guto'r Glyn  · Gutun Owain  · Gwerful Fychan  · Gwerful Mechain  · Gwilym Ddu o Arfon  · Gwilym Tew  · Hillyn  · Huw Cae Llwyd  · Huw Ceiriog  · Huw Cornwy  · Huw Llŷn  · Huw Pennant (I)  · Huw Pennant (II)  · Hywel ab Einion Lygliw  · Hywel ap Mathew  · Hywel Cilan  · Hywel Ystorm  · Ieuan ap Huw Cae Llwyd  · Ieuan ap Hywel Swrdwal  · Ieuan Brydydd Hir  · Ieuan Du'r Bilwg  · Ieuan Dyfi  · Ieuan Gethin  · Ieuan Llwyd ab y Gargam  · Ieuan Tew Ieuanc  · Iocyn Ddu ab Ithel Grach  · Iolo Goch  · Iorwerth ab y Cyriog  · Iorwerth Beli  · Ithel Ddu  · Lewis ab Edward  · Lewys Daron  · Lewys Glyn Cothi  · Lewys Môn  · Lewys Morgannwg  · Llywarch Bentwrch  · Llywelyn ab y Moel  · Llywelyn ap Gwilym Lygliw  · Llywelyn Brydydd Hoddnant  · Llywelyn Ddu ab y Pastard  · Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon  · Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch  · Llywelyn Goch ap Meurig Hen  · Llywelyn Goch y Dant  · Llywelyn Siôn  · Mab Clochyddyn  · Madog Benfras  · Maredudd ap Rhys  · Meurig ab Iorwerth  · Morus Dwyfech  · Owain Gwynedd  · Owain Waed Da  · Prydydd Breuan  · Tomos Prys  · Gruffudd Phylip  · Phylip Siôn Phylip  · Rhisiart Phylip  · Siôn Phylip  · Siôn Tudur  · Robert ab Ifan  · Robin Ddu ap Siencyn  · Rhisierdyn  · Rhisiart ap Rhys  · Rhys ap Dafydd ab Einion  · Rhys ap Dafydd Llwyd  · Rhys ap Tudur  · Rhys Brydydd  · Rhys Goch Eryri  · Sefnyn  · Simwnt Fychan  · Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan  · Siôn Brwynog  · Siôn Cent  · Siôn Ceri  · Sypyn Cyfeiliog  · Trahaearn Brydydd Mawr  · Tudur Aled  · Tudur ap Gwyn Hagr  · Tudur Ddall  · Wiliam Llŷn  · Y Mab Cryg  · Y Proll  · Yr Ustus Llwyd