Iolo Goch

Gwaith Iolo Goch (1915), gydag arfbeisiau Glyndŵr.

Bardd Cymraeg oedd Iolo Goch (tua 1320 - 1398/1400) ac un o'r cywyddwyr pwysicaf a mwyaf dylanwadol. Roedd yn gyfaill i'r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen. Mae'n adnabyddus am ei ganu i'r Tywysog Owain Glyndŵr a'i ddisgrifiad o'i lys.

Ganwyd Iolo Goch yn nhregordd Lleweni, ym mhlwyf Llanefydd, Dyffryn Clwyd. Dyma ei ach yn ôl llawysgrif Peniarth 127 (c. 1510): Iolo Goch ab Ithel Goch ap Cynwrig ab Iorwerth ap Cynwrig Ddewis Herod ap Cowryd ap Perfarch ab Iarddur ap Llywelyn ap Meuter Fawr ap Hedd ap Alunog o Uwch Aled. Yn ôl traddodiad enw ei wraig oedd Margred ferch Adda Fychan.

Mae Araith Iolo Goch yn un o destunau mwyaf adnabyddus yr Areithiau Pros, ond mae'n ddiweddarach nag oes y bardd ei hun.

Ei waith barddonol

Gellid dosbarthu cerddi Iolo Goch yn gerddi mawl a marwnadau, canu serch, cerddi crefyddol a chanu dychan. Cywyddau ac englynion ydynt yn bennaf.

Cerddi mawl

'Gwlad Iolo Goch', darlun gan G. Howell-Baker yn ngyfres Ab Owen, Llanuwchllyn, 1915)

Yn ei ganu mawl mae gan Iolo gywyddau i Syr Hywel y Fwyall, Cwnstabl Castell Cricieth, y brenin Edward III o Loegr, meibion Tudur Fychan o Fôn, Syr Rhosier Mortimer, Ieuan Esgob Llanelwy, Dafydd ap Bleddyn (yntau'n esgob Llanelwy hefyd) ac i lys Hywel Cyffin, deon Llanelwy. Yn ogystal canodd dri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, un yn olrhain achau Owain, un arall yn fawl iddo fel arweinydd a'r llall yn moli llys y tywysog yn Sycharth (yn y 1390au neu'r 1380au) lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad.

Marwnadau

Canodd Iolo farwnadau i Dudur o Fôn a'i feibion, Syr Rhys ap Gruffudd, ac Ithel ap Robert. Yn fwy arbennig, ceir ar glawr dair marwnad bwysig i'r beirdd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen ac Ithel Ddu.

Canu serch

Cyfansoddodd Iolo Goch ddau gywydd serch. Yr enwocaf ohonyn nhw yw'r gerdd Chwarae Cnau I'm Llaw, sy'n portreadu'r bardd ei hun yn chwarae'n gellweirus â merch ifanc, Y ferch a wisg yn sientli, / Main ei hael a mwyn yw hi.

Canu dychan

Mae Iolo'n adnabyddus hefyd am ei ganu dychan, yn arbennig y gyfres o gywyddau i fynachod, ei gyd-feirdd Hersdin Hogl a'r Gwyddelyn, a'r eglwyswr Madog ap Hywel.

Cywydd y Llafurwr

Dyma'r enwocaf o gerddi Iolo, mae'n debyg. Mae'n gerdd a ddyfynir yn aml am ei disgrifiadau bachog o ormes y cyfoethogion ar draul y tlodion, a gynrychiolir gan y Llafurwr, ac am ei naws genedlaetholgar.

Llyfryddiaeth

Testunau:

• D. R. Johnston (gol.), Gwaith Iolo Goch (Caerdydd, 1988). Y golygiad safonol diweddaraf o waith y bardd, gyda rhagymadrodd a nodiadau.
• Henry Lewis, Thomas Roberts ac Ifor Williams (gol.), Cywyddau Iolo Goch ac Eraill, 1350-1450 (Bangor, 1925; ail arg. Caerdydd, 1937)

O ddiddordeb hanesyddol yn unig erbyn hyn yw golygiad T. Mathews:

• Gwaith Iolo Goch (Cyfres Llyfrau ab Owen, Llanuwchllyn, 1915)

Astudiaethau:

• Dafydd Johnston, Iolo Goch (Caerdydd, 1989). Arolwg o waith Iolo yn y gyfres Llên y Llenor.

Beirdd yr Uchelwyr

Bleddyn Ddu  · Cadwaladr Cesail  · Casnodyn  · Rhisiart Cynwal  · Wiliam Cynwal  · Dafydd ab Edmwnd  · Dafydd Alaw  · Dafydd ap Gwilym  · Dafydd ap Siencyn  · Dafydd Benwyn  · Dafydd Ddu o Hiraddug  · Dafydd Gorlech  · Dafydd Llwyd o Fathafarn  · Dafydd Nanmor  · Dafydd y Coed  · Edward Dafydd  · Deio ab Ieuan Du  · Lewys Dwnn  · Edward Maelor  · Edward Sirc  · Edward Urien  · Einion Offeiriad  · Gronw Ddu  · Gronw Gyriog  · Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan  · Gruffudd ap Dafydd ap Tudur  · Gruffudd ap Llywelyn Lwyd  · Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd  · Gruffudd ap Tudur Goch  · Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed  · Gruffudd Gryg  · Gruffudd Hiraethog  · Gruffudd Llwyd  · Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan  · Guto'r Glyn  · Gutun Owain  · Gwerful Fychan  · Gwerful Mechain  · Gwilym Ddu o Arfon  · Gwilym Tew  · Hillyn  · Huw Cae Llwyd  · Huw Ceiriog  · Huw Cornwy  · Huw Llŷn  · Huw Pennant (I)  · Huw Pennant (II)  · Hywel ab Einion Lygliw  · Hywel ap Mathew  · Hywel Cilan  · Hywel Ystorm  · Ieuan ap Huw Cae Llwyd  · Ieuan ap Hywel Swrdwal  · Ieuan Brydydd Hir  · Ieuan Du'r Bilwg  · Ieuan Dyfi  · Ieuan Gethin  · Ieuan Llwyd ab y Gargam  · Ieuan Tew Ieuanc  · Iocyn Ddu ab Ithel Grach  · Iolo Goch  · Iorwerth ab y Cyriog  · Iorwerth Beli  · Ithel Ddu  · Lewis ab Edward  · Lewys Daron  · Lewys Glyn Cothi  · Lewys Môn  · Lewys Morgannwg  · Llywarch Bentwrch  · Llywelyn ab y Moel  · Llywelyn ap Gwilym Lygliw  · Llywelyn Brydydd Hoddnant  · Llywelyn Ddu ab y Pastard  · Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon  · Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch  · Llywelyn Goch ap Meurig Hen  · Llywelyn Goch y Dant  · Llywelyn Siôn  · Mab Clochyddyn  · Madog Benfras  · Maredudd ap Rhys  · Meurig ab Iorwerth  · Morus Dwyfech  · Owain Gwynedd  · Owain Waed Da  · Prydydd Breuan  · Tomos Prys  · Gruffudd Phylip  · Phylip Siôn Phylip  · Rhisiart Phylip  · Siôn Phylip  · Siôn Tudur  · Robert ab Ifan  · Robin Ddu ap Siencyn  · Rhisierdyn  · Rhisiart ap Rhys  · Rhys ap Dafydd ab Einion  · Rhys ap Dafydd Llwyd  · Rhys ap Tudur  · Rhys Brydydd  · Rhys Goch Eryri  · Sefnyn  · Simwnt Fychan  · Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan  · Siôn Brwynog  · Siôn Cent  · Siôn Ceri  · Sypyn Cyfeiliog  · Trahaearn Brydydd Mawr  · Tudur Aled  · Tudur ap Gwyn Hagr  · Tudur Ddall  · Wiliam Llŷn  · Y Mab Cryg  · Y Proll  · Yr Ustus Llwyd