Llywelyn Fawr

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Llywelyn Fawr (cerflun yng Nghonwy)
Addasiad o ddrama Saunders Lewis: 'Siwan a Cherddi Eraill'
Arfau Llywelyn
Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf) a Llywelyn (gwahaniaethu).

Llywelyn Fawr, sef Llywelyn ab Iorwerth (117311 Ebrill 1240), ŵyr Owain Gwynedd, oedd Tywysog Gwynedd a Thywysog de facto Cymru. Roedd yn unig fab i Iorwerth Drwyndwn, mab cyfreithlon hynaf Owain Gwynedd, ac yn daid i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru.

Sefydlu ei awdurdod[golygu]

Ni wyddom lawer am flynyddoedd cynnar Llywelyn. Yn ôl y traddodiad cafodd ei eni yng Nghastell Dolwyddelan, Dyffryn Lledr. 'Oes Aur' Gwynedd oedd oes Owain Gwynedd, ond ar ôl marwolaeth y brenin cadarn hwnnw yn 1170 cafwyd cyfnod ansefydlog gyda disgynyddion Owain yn ymladd am reolaeth. Tasg gyntaf Llywelyn oedd sefydlu ei awdurdod. Gwnaeth hyn yn rhannol trwy nerth arfau ac yn rhannol trwy nawdd a chynghreirio. Yn 1194 gorchfygodd Llywelyn ei ewythr Dafydd ab Owain Gwynedd (ac efallai Rhodri ab Owain Gwynedd hefyd) ym Mrwydr Aberconwy. Am y pum mlynedd nesaf canolbwyntiodd ar gadarnhau ei awdurdod. Roedd 1197 yn drobwynt pwysig. Daliodd ei ewythr Dafydd ab Owain a'i alltudio o Wynedd a chymerodd feddiant ar Eifionydd a Llŷn oddi ar Faredudd ap Cynan. Daeth Hywel ap Gruffudd ap Cynan yn ddeiliad iddo a thalodd Gruffudd ap Rhodri a Rhicert ap Cadwaladr wrogaeth iddo. Erbyn 1199 roedd yn arfer yr ystôl Tocius norwallie princeps (Tywysog Gogledd Cymru Cyfan).

1200-1210[golygu]

Castell Dolwyddelan - man geni Llywelyn ap Iorwerth yn ôl y traddodiad
Sêl Llywelyn Fawr ar ei lythyr at Philip Augustus, brenin Ffrainc, yn 1212

Yn 27 oed, daeth Llywelyn yn dywysog Gwynedd ar ôl gorchfygu ei ddau ewythr. Yn 1201 arwyddodd y cytundeb ysgrifenedig ffurfiol cyntaf yn hanes Cymru rhwng tywysog Cymru a choron Lloegr. Yn y cytundeb roedd cynghorwyr y brenin John yn cydnabod hawl Llywelyn i orsedd Aberffraw a'r tir a ddaliai ac yn cydnabod hefyd ddilysrwydd Cyfraith Hywel Dda. Yn 1202 cipiodd Llywelyn gantref strategol Penllyn, ar y ffin â Phowys Fadog; arwydd o'i uchelgais tuag at y dyfodol i reoli'r Bowys anghytûn.

I gadarnhau ei sefyllfa bellach, priododd Y Dywysoges Siwan, merch ordderch y Brenin John, yn 1205. Manteisiodd Llywelyn ar ei berthynas newydd. Yn 1208 cipiodd Bowys Wenwynwyn (arestiwyd Gwenwynwyn ab Owain o Bowys, oedd yn ddeiliad i goron Lloegr, dros dro gan John), gorymdeithiodd â'i fyddin i Geredigion gan feddiannu ac atgyfnerthu Castell Aberystwyth a sicrhau gwrogaeth yr arglwyddi lleol. Dechreuodd cantrefi Cymreig y Mers edrych arno am gefnogaeth yn eu hymwneud â'r Normaniaid. Roedd angen cefnogaeth Llywelyn ar John yr adeg honno oherwydd problemau efo Ffrainc a nerth y barwniaid yn Lloegr, ac roedd Llywelyn yn ymwybodol o hynny. Yn 1209 bu'n cefnogi John yn ystod ei gyrch yn erbyn yr Albanwyr. Erbyn 1210 roedd awdurdod Llywelyn wedi ei osod ar seiliau cadarn, i bob golwg. Er ei fod yn anghytuno â John a'i olynydd, Harri III o Loegr weithiau, llwyddasai i gadw ei dywysogaeth yn annibynnol a hyd yn oed i gipio'r rhan fwyaf o Bowys a Cheredigion.

1210-1218[golygu]

Yn y flwyddyn 1212 cyfnewidiodd Llywelyn Fawr lythyrau â Philip Augustus, brenin nerthol Ffrainc. Mae llythyr Philip ar goll ond cedwir llythyr Llywelyn yn Archifdy Cenedlaethol Ffrainc, ym Mharis. Cynnwys y drafodaeth oedd cynnig gan frenin Ffrainc i dywysog Gwynedd ymgynghreirio ag ef yn erbyn y brenin John.[1]

Ar ôl torri crib Arglwyddi'r Mers yn Ne Cymru, talwyd gwrogaeth ffurfiol iddo gan y tywysogion Cymreig eraill yn gynnar yn 1216 ger Aberdyfi, mewn cynulliad a adnabyddir fel Cynhadledd Aberdyfi. Datganodd ei hun yn Dywysog Gwynedd gan sicrhau ei nerth a'i reolaeth ar y rhan fwyaf o Pura Walia trwy Gytundeb Caerwrangon ym 1218.

1219-1228[golygu]

Yn 1228 bu ymladd yng nghwmwd Ceri rhwng Llywelyn a Hubert de Burgh, oedd yn un o farwniaid mwyaf nerthol Lloegr. Roedd Hubert wedi derbyn Arglwyddiaeth Trefaldwyn ac wedi dechrau meddiannu rhai o diroedd Llywelyn yng Ngheri. Daeth y brenin a byddin i gynorthwyo Hubert, a ddechreuodd adeiladu castell o fewn cwmwd Ceri. Llwyddodd Llywelyn i orfodi'r fyddin Seisnig i encilio, a chytunodd y brenin i ddinistrio'r castell yn gyfnewid am daliad o £2,000 gan Llywelyn. Cododd Llywelyn yr arian trwy ofyn am yr un swm fel pris rhyddid Gwilym Brewys, oedd wedi ei gymryd yn garcharor yn yr ymladd.

Gweinyddiaeth[golygu]

Datblygodd Llywelyn yr hen gyfreithiau Cymreig, Cyfraith Hywel Dda, a blodeuodd ysgol gyfraith ogleddol yn ystod ei deyrnasiad. Datblygodd system weinyddol y dywysogaeth yn ogystal, gyda chymorth ei ddistain galluog Ednyfed Fychan.

Trafferthion[golygu]

Problem fwyaf y cyfnod oedd y rheolau ynglŷn ag etifeddiaeth yng Nghymru. Gan nad oedd y mab hynaf yn etifeddu holl dir a theitlau ei dad, ond yn hytrach bod eiddo'r tad yn cael ei ddosranni rhwng yr holl feibion, cyfreithlon ac anghyfreithlon, roedd hi'n anodd adeiladu arweinyddiaeth gref i Gymru gyfan dros genedlaethau.

Problem arall oedd perthynas Cymru â Lloegr. Disgwylid i dywysogion Cymreig dalu teyrngarwch ffiwdal i frenin Lloegr fel ag a wnaeth Hywel Dda, Owain Gwynedd a'r Arglwydd Rhys. Ond nid oedd Llywelyn yn fodlon ar hynny, gan nad oedd rhaid i frenin yr Alban dalu gwrogaeth i frenin Lloegr.

Ei berthynas â Siwan[golygu]

Cerflun o ben Llywelyn a ddarganfuwyd yng nghastell Cricieth.
Llywelyn ar ei wely angau, gyda'i feibion Gruffudd a Dafydd. Llun mewn llawysgrif gan Mathew Paris sy'n dyddio o tua 1259.
Cist bedd Llywelyn Fawr, yn Abaty Aberconwy yn wreiddiol ond yn Eglwys Grwst, Llanrwst heddiw
Ffotograff o feddrod Llywelyn.

Wedi genedigaeth Dafydd ap Llywelyn ac Elen, plant Llywelyn a Siwan, bu i Siwan gychwyn perthynas â Gwilym Brewys, arglwydd Normanaidd o Frycheiniog. Oherwydd hyn fe laddodd Llywelyn Wilym er bod merch Gwilym, Isabella, yn wraig i fab Llywelyn, Dafydd. Fe roddwyd Siwan dan glo. Wedi cyfnod maddeuodd Llywelyn i Siwan a'i hadfer yn dywysoges. Chwaraeai Siwan ran bwysig ym mherthynas Llywelyn â'i thad, y Brenin John, ac ar fwy nag un achlysur cynrychiolodd Llywelyn mewn materion diplomyddol rhwng llys Gwynedd a choron Lloegr.

Ei ddiwedd[golygu]

Ym Mrut y Tywysogion, dywedir i Lywelyn ymddeol i Abaty Aberconwy, y fynachlog Sistersaidd a noddid ganddo, yn ei ddyddiau olaf a chymryd 'abid mynach'. Bu farw yno ym 1240 a chafodd ei gladdu yn yr abaty mewn cist garreg sydd i'w gweld yn eglwys Llanrwst heddiw.

Ar ôl ei farwolaeth dechreuodd ei etifeddion Gruffudd a Dafydd frwydro, er bod Llywelyn wedi cydnabod Dafydd fel ei unig etifedd. Bu i Ddafydd ennill gan olynu Llywelyn fel tywysog Gwynedd.

Plant[golygu]

Cafodd Llywelyn sawl plentyn gan fwy nag un cymar. Gan Siwan, cafodd ef:

  • Dafydd (c. 1215-1246): priodi Isabella de Braose
  • Margaret: priodi Syr John de Braose, ŵyr Gwilym Brewys
  • Elen (1207-1253)
  • Gwladus Ddu. Nid oes sicrwydd mai Siwan oedd mam Gwladys. Yn ôl rhai cofnodion roedd hi'n ferch iddo gan un o'i wragedd gordderch.
  • Tegwared y Baiswen (c.1210)

Credir mai Tangwystl Goch, un o'i gwragedd gordderch, oedd mam Gruffudd, brawd hŷn Dafydd. Dyna pam dewisodd Llywelyn Ddafydd yn edling (etifedd ac olynydd) iddo.

Roedd ganddo ferch, hefyd, o'r enw Susanna, ond nid ydym yn gwybod pwy oedd ei mam.

Llinach[golygu]

Llinach Tywysogion Gwynedd[golygu]

 
 
 
 
 
 
 
 
Iago ab Idwal ap Meurig
c. 1023-1039
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Cynan ab Iago
m. 1060
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gruffydd ap Cynan
1055-1081-1137
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Owain Gwynedd
1100-1137-1170
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hywel ab Owain Gwynedd
c. 1170
 
Iorwerth Drwyndwn
1145-1174
 
Dafydd ab Owain Gwynedd
Tywysog 1170-1195
 
Maelgwn ab Owain Gwynedd
Tywysog 1170-1173
 
Rhodri ab Owain Gwynedd
Tywysog 1170-1195
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Llywelyn Fawr
1173-1195-1240

Ei ddisgynyddion[golygu]

 
 
 
 
 
 
 
 
Llywelyn Fawr
1173-1200-1240
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gruffudd ap Llywelyn Fawr
1200-1244
 
Dafydd ap Llywelyn
1215-1240-1246
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Owain Goch ap Gruffydd
d. 1282
 
Llywelyn yr Ail
1223-1246-1282
 
 
 
Dafydd ap Gruffydd
1238-1282-1283
 
 
 
Rhodri ap Gruffudd
1230-1315
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Y Dywysoges Gwenllian
1282-1337
 
Llywelyn ap Dafydd
1267-1283-1287
 
Owain ap Dafydd
1265-1287-1325
 
Tomas ap Rhodri
1300-1325-1363
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Owain Lawgoch
1330-1378

Wedi ei farwolaeth[golygu]

Cofir am Lywelyn Fawr fel tywysog cadarn a lwyddodd i wrthsefyll barwniaid ac arglwyddi'r Mers ac ymdrechion Coron Lloegr i feddiannu Cymru.

Ceir sawl chwedl werin amdano, yn cynnwys y chwedl Hanes Llywelyn ap Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw y ceir y testun cynharach ohoni yn llaw y bardd Gutun Owain (chwarter olaf y 15fed ganrif).[2] Y chwedl fwyaf adnabyddus amdano heddiw yw "Chwedl Gelert", ond mae'n debyg fod y chwedl gyfarwydd honno wedi cael ei dyfeisio ar ddiwedd y 18fed ganrif.

Mae sawl bardd ac awdur wedi ysgrifennu am Lywelyn Fawr. Un o ddramâu enwocaf Saunders Lewis yw ''Siwan, sy'n dadansoddi perthynas Llywelyn a'i wraig, merch y brenin John o Loegr. Ceir drama fydryddol hanesyddol rymus, Llywelyn Fawr, gan Thomas Parry (ysgolhaig) hefyd.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. John Davies, Hanes Cymru, tt. 130-1.
  2. T. H. Parry-Williams (gol.), Rhyddiaith Gymraeg: Detholion o Lawysgrifau 1488-1609 (Gwasg Prifysgol Cymru, 1954), tt. 8-10.

Llyfryddiaeth[golygu]

Ffynonellau[golygu]

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia gyfryngau sy'n berthnasol i:
  • G. Edwards (gol.), A Calendar of Ancient Correspondence concerning Wales (1935)
  • J. E. Lloyd, A History of Wales (1911)
  • Roger Turvey Llywelyn the Great (Gwasg Gomer, 2007) ISBN 978-1-84323-747-1

Ffuglen[golygu]

Llywelyn Fawr
Ganwyd: 1173 Bu farw: 11 Ebrill 1240
Rhagflaenydd:
Dafydd ab Owain Gwynedd
Tywysog Gwynedd
11951240
Olynydd:
Dafydd ap Llywelyn
Rhagflaenydd:
Gwenwynwyn ab Owain
Tywysog Powys Wenwynwyn
12161240
Olynydd:
Gruffudd ap Gwenwynwyn