Caerfyrddin

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Cyfesurynnau: 51°51′22″N 4°18′58″W / 51.856°N 4.316°W / 51.856; -4.316

Caerfyrddin
Carms 1.jpg
Caerfyrddin is located in Sir Gaerfyrddin
Caerfyrddin

Caerfyrddin Sir Gaerfyrddin
Poblogaeth 14,648 (Cyfrifiad 2001)
Cyfeirnod grid yr AO SN415205
Cymuned Caerfyrddin
Sir Sir Gaerfyrddin
Sir seremonïol Dyfed
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost CAERFYRDDIN
Rhanbarth cod post SA31-33
Cod deialu 01267
Yr Heddlu Dyfed-Powys
Tân Canolbarth a Gorllewin Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Dwyrain Caerfyrddin a DinefwrGorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro
Cynulliad Cymru Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Sir Gaerfyrddin

Caerfyrddin yw tref sirol Sir Gaerfyrddin, Cymru, a saif ar lan Afon Tywi rhyw 8 milltir (13 kl.) i'r gogledd o aber yr afon; mae hefyd yn gymuned. Mae ganddi boblogaeth o tua 20,000. Caerfyrddin yw'r tref hynaf yng Nghymru. Mae gan y dref nifer o safleoedd treftadaeth sydd wedi goroesi dros y blynyddoedd, mae rhain yn cynnwys yr amffitheatr Rufeinig ac rheilffordd y Gwili sydd ar agor i dwristiaid erbyn hyn. Mae gan yr ardal gyfran uchel o siaradwyr Cymraeg ac mae'r ardal yn gartref i bencadlys Heddlu Dyfed-Powys, Cyngor Sir Gaerfyrddin, Gwasanaeth Tan ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru, campws Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, ac Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru.

Hanes[golygu]

Hanes Cynnar[golygu]

Hen ffotograff o'r bont c. 1890-1900

Adeiladwyd Caerfyrddin ar safle caer Rufeinig Maridunum. Credir fod y gaer Rufeinig yn dyddio o tua 75-77 O.C. Darganfuwyd twr o arian Rhufeinig yn ymyl safle'r gaer yn 2006.[1] Ger y gaer hefyd mae un o'r unig saith amffitheatr sydd wedi goroesi yn y Deyrnas Unedig. Fe'i cloddiwyd yn 1968. Mae rhyw 46 wrth 27 medr o faint gyda'r amgylchedd yr eisteddle 92metr wrth 67m.[2]

Adeiladwyd castell yno yn y 12fed ganrif ac mae peth o'r olion yno o hyd. Ymwelodd Gerallt Gymro â Chaerfyrddin yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Yn y 13eg ganrif ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin, un o'r llawysgrifau Cymraeg hynaf, ym Mhriordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog, sefydliad crefyddol Awstinaidd. Yn 1234 cafodd y tywysog ifanc Rhys Gryg o Ddeheubarth glwyf angerddol mewn brwydr ger y dref a bu farw ymhen ychydig yn Llandeilo.

Adeiladodd y Norman William Fitz Baldwin gastell yma rhywbryd o gwmpas 1094. Dinistrwyd y castell gan llywelyn Fawr yn 1215. ail-adeiladwyd y castell yn 1223, a chodwyd mur o gwmpas y dref. Yn 1405 cipiwyd y dref a'r castell gan Owain Glyndwr. Yn ystod cyfnod y Pla Du daeth y pla i Gaerfyrddin o ganlyniad a thrwy'r masnach llewyrchus oedd ar yr afon.[3] Mae haneswyr lleol yn lleoli safle claddu'r meirw adeg y pla yn y fynwent sydd ger Maes-yr-Ysgol a Llys Model tu ôl i Stryd Catherine

Chwedl Arthur[golygu]

Myrddin, oddi ar y Nuremberg Chronicle (1493)

Cysylltiwyd y dref â'r dewin chwedlonol Myrddin. Un o'i broffwydoliaethau oedd y byddai'r dref yn sefyll tra bod y goeden dderwen hynafol oedd yng nghanol y dref yn sefyll, ond y byddai'r dref yn boddi pe byddai'n syrthio. Mae'r hen dderwen bellach yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn Abergwili. Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys cyfeiriadau at Myrddin Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, ac o bosibl at Arthur (Pa ŵr yw'r Porthor)

Cyfnod Modern Cynnar[golygu]

John Speed's 1610 map of Carmarthen.

Yn dilyn y Ddeddfau Uno Cymru, daeth Caerfyrddin yn bencadlys cyfreithiol Llys y Sesiwn Fawr yn ne-orllewin Cymru.[4]

Ar 30 Mawrth, 1555, yn nheyrnasiad Mari Tudur, cafodd Robert Ferrar, Esgob Tyddewi, ei losgi wrth y stanc yn sgwar y farchnad (Sgwar Nott erbyn hyn,) ar ôl cael ei gyhuddo o heresi a dangos gormod o gariad tuag at y Cymry.

Heddiw[golygu]

Prif borth Castell Caerfyrddin.

Adlewyrchir pwysigrwydd Caerfyrddin ym myd amaeth Cymru gan y ffaith y cafodd Undeb Amaethwyr Cymru ei sefydlu yn y dref yn 1955.

Mae Campws Caerfyrddin; Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn y dref hefyd.

Cyfrifiad 2011[golygu]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[5][6][7][8]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Caerfyrddin (pob oed) (14,185)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Caerfyrddin) (5,123)
  
37.6%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Caerfyrddin) (10620)
  
74.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Caerfyrddin) (2,390)
  
38.8%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

Enwogion[golygu]

Yr Eisteddfod Genedlaethol[golygu]

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerfyrddin ym 1911 a 1974. Am wybodaeth bellach gweler:

Lluniau[golygu]

Gweler hefyd[golygu]

Gefeilldref[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. "Roman treasure discovered on farm". BBC News. 17 June 2006. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/5089504.stm. Adalwyd 28 April 2010. 
  2. The Princeton Encyclopedia of Classical SitesMachine readable text
  3. Philip Ziegler, The Black Death, Penguin, 1969, p199
  4. Wales and the Law
  5. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12. . Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  6. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  7. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
  8. Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.; adalwyd 31 Mai 2013

Ffynonellau[golygu]

Cysylltiadau allanol[golygu]