Caerfyrddin
Cyfesurynnau: 51°51′22″N 4°18′58″W / 51.856°N 4.316°W
| Caerfyrddin | |
 |
|
  Caerfyrddin
Caerfyrddin o fewn: Sir Gaerfyrddin |
|
| Poblogaeth | 14,648 (Cyfrifiad 2001) |
|---|---|
| Cyfeirnod grid yr AO | SN415205 |
| Cymuned | Caerfyrddin |
| Prif ardal | Sir Gaerfyrddin |
| Sir seremonïol | Dyfed |
| Gwlad | Cymru |
| Gwladwriaeth sofran | Y Deyrnas Unedig |
| Tref bost | CAERFYRDDIN |
| Rhanbarth cod post | SA31-33 |
| Cod deialu | 01267 |
| Yr Heddlu | Dyfed-Powys |
| Tân | Canolbarth a Gorllewin Cymru |
| Ambiwlans | Cymru |
| Senedd yr Undeb Ewropeaidd | Cymru |
| Senedd y DU | Dwyrain Caerfyrddin a DinefwrGorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro |
| Cynulliad Cymru | Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr |
| Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Sir Gaerfyrddin | |
Caerfyrddin yw tref sirol Sir Gaerfyrddin, Cymru, a saif ar lan Afon Tywi rhyw 8 milltir (13 kl.) i'r gogledd o aber yr afon; mae hefyd yn gymuned. Mae ganddi boblogaeth o tua 20,000. Caerfyrddin yw'r tref hynaf yng Nghymru. Mae gan y dref nifer o safleoedd treftadaeth sydd wedi goroesi dros y blynyddoedd, mae rhain yn cynnwys yr amffitheatr Rufeinig ac rheilffordd y Gwili sydd ar agor i dwristiaid erbyn hyn. Mae gan yr ardal gyfran uchel o siaradwyr Cymraeg ac mae'r ardal yn gartref i bencadlys Heddlu Dyfed-Powys, Cyngor Sir Gaerfyrddin, Gwasanaeth Tan ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru, campws Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, ac Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru.
Cynnwys |
Hanes[golygu]
Hanes Cynnar[golygu]
Adeiladwyd Caerfyrddin ar safle caer Rufeinig Maridunum. Credir fod y gaer Rufeinig yn dyddio o tua 75-77 O.C. Darganfuwyd twr o arian Rhufeinig yn ymyl safle'r gaer yn 2006.[1] Ger y gaer hefyd mae un o'r unig saith amffitheatr sydd wedi goroesi yn y Deyrnas Unedig. Fe'i cloddiwyd yn 1968. Mae rhyw 46 wrth 27 medr o faint gyda'r amgylchedd yr eisteddle 92metr wrth 67m.[2]
Adeiladwyd castell yno yn y 12fed ganrif ac mae peth o'r olion yno o hyd. Ymwelodd Gerallt Gymro â Chaerfyrddin yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Yn y 13eg ganrif ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin, un o'r llawysgrifau Cymraeg hynaf, ym Mhriordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog, sefydliad crefyddol Awstinaidd. Yn 1234 cafodd y tywysog ifanc Rhys Gryg o Ddeheubarth glwyf angerddol mewn brwydr ger y dref a bu farw ymhen ychydig yn Llandeilo.
Adeiladodd y Norman William Fitz Baldwin gastell yma rhywbryd o gwmpas 1094. Dinistrwyd y castell gan llywelyn Fawr yn 1215. ail-adeiladwyd y castell yn 1223, a chodwyd mur o gwmpas y dref. Yn 1405 cipiwyd y dref a'r castell gan Owain Glyndwr. Yn ystod cyfnod y Pla Du daeth y pla i Gaerfyrddin o ganlyniad a thrwy'r masnach llewyrchus oedd ar yr afon.[3] Mae haneswyr lleol yn lleoli safle claddu'r meirw adeg y pla yn y fynwent sydd ger Maes-yr-Ysgol a Llys Model tu ôl i Stryd Catherine
Chwedl Arthur[golygu]
.jpg)
Cysylltiwyd y dref â'r dewin chwedlonol Myrddin. Un o'i broffwydoliaethau oedd y byddai'r dref yn sefyll tra bod y goeden dderwen hynafol oedd yng nghanol y dref yn sefyll, ond y byddai'r dref yn boddi pe byddai'n syrthio. Mae'r hen dderwen bellach yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn Abergwili. Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cynnwys cyfeiriadau at Myrddin Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, ac o bosibl at Arthur (Pa ŵr yw'r Porthor)
Cyfnod Modern Cynnar[golygu]
Yn dilyn y Ddeddfau Uno Cymru, daeth Caerfyrddin yn bencadlys cyfreithiol Llys y Sesiwn Fawr yn ne-orllewin Cymru.[4]
Ar 30 Mawrth, 1555, yn nheyrnasiad Mari Tudur, cafodd Robert Ferrar, Esgob Tyddewi, ei losgi wrth y stanc yn sgwar y farchnad (Sgwar Nott erbyn hyn,) ar ôl cael ei gyhuddo o heresi a dangos gormod o gariad tuag at y Cymry.
Heddiw[golygu]
Adlewyrchir pwysigrwydd Caerfyrddin ym myd amaeth Cymru gan y ffaith y cafodd Undeb Amaethwyr Cymru ei sefydlu yn y dref yn 1955.
Mae Campws Caerfyrddin; Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn y dref hefyd.
Cyfrifiad 2011[golygu]
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[5][6][7][8]
Enwogion[golygu]
- John Nash - pensaer enwog
- E.G. Bowen, daearyddwr
- Stephen Jones - capten tîm rygbi'r undeb Cymru
Yr Eisteddfod Genedlaethol[golygu]
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerfyrddin ym 1911 a 1974. Am wybodaeth bellach gweler:
Lluniau[golygu]
-
Coleg y Drindod
-
Pont King Morgan dros yr Afon Tywi
-
Marchnad Newydd Caerfyrddin
-
Y Mount
-
Sgwar Guildhall
-
Castell Caerfyrddin
-
Capel Zion
-
Y Ddraig Goch
-
Eglwys San Pedr
-
Heol Awst
Gweler hefyd:
Gefeilldref[golygu]
Cyfeiriadau[golygu]
- ↑ "Roman treasure discovered on farm". BBC News. 17 June 2006. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/5089504.stm. Adalwyd 28 April 2010.
- ↑ The Princeton Encyclopedia of Classical SitesMachine readable text
- ↑ Philip Ziegler, The Black Death, Penguin, 1969, p199
- ↑ Wales and the Law
- ↑ "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
- ↑ Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
- ↑ Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
- ↑ Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.; adalwyd 31 Mai 2013
Ffynonellau[golygu]
- ↑ "Roman treasure discovered on farm". BBC News. 17 June 2006. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/5089504.stm. Adalwyd 28 April 2010.
- ↑ The Princeton Encyclopedia of Classical SitesMachine readable text
- ↑ Philip Ziegler, The Black Death, Penguin, 1969, p199
- ↑ Wales and the Law
- ↑ "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
- ↑ Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
- ↑ Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
- ↑ Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.; adalwyd 31 Mai 2013
Cysylltiadau allanol[golygu]
Aberarad · Aberbowlan · Abercrychan · Abergorlech · Abergwili · Aber-nant · Alltwalis · Babel · Bace · Bancycapel · Bancyfelin · Y Betws · Bethlehem · Blaengweche · Blaenos · Blaen-waun · Blaen-y-coed · Brechfa · Broadway · Bronwydd · Bron-y-gaer · Bryn · Brynaman · Bryn Iwan · Bwlch-clawdd · Bwlchnewydd · Bynea · Caeo · Caerfyrddin · Capel Dewi · Capel Gwyn · Capel Hendre · Capel Isaac · Capel Iwan · Capel Seion · Carmel · Carwe · Castell Newydd Emlyn · Cefn-bryn-brain · Cefneithin · Cefn-y-pant · Cenarth · Cilgwyn · Cilsan · Cil-y-cwm · Croesyceiliog · Cross Hands · Crug-y-bar · Crwbin · Cwm-ann · Cwm-bach (1) · Cwm-bach (2) · Cwm-du · Cwmduad · Cwmfelin-boeth · Cwmfelinmynach · Cwmgwili · Cwmhiraeth · Cwmifor · Cwmisfael · Cwmllyfri · Cwm-miles · Cwm-morgan · Cwm-pen-graig · Cwrt-henri · Cwrt-y-cadno · Cydweli · Cynghordy · Cynheidre · Cynwyl Elfed · Derwen-fawr · Derwydd · Dinas · Dolgran · Dre-fach · Dre-fach Felindre · Dryslwyn · Dyffryn Ceidrych · Efail-wen · Esgair · Felin-foel · Felin-gwm · Felin-wen · Foelgastell · Ffair-fach · Ffaldybrenin · Ffarmers · Fforest · Ffynnon · Garnant · Garthynty · Gelli-aur · Gelli-wen · Glanaman · Glan Duar · Glan-y-fferi · Gorllwyn · Gorslas · Gwernogle · Gwyddgrug · Gwynfe · Hebron · Yr Hendy · Hendy-gwyn ar Daf · Henllan · Henllan Amgoed · Hermon · Horeb · Login · Llanarthne · Llanboidy · Llan-dawg · Llandeilo · Llandeilo Abercywyn · Llandre (1) · Llandre (2) · Llandybïe · Llandyfaelog · Llandyry · Llanddarog · Llanddeusant · Llanddowror · Llanedi · Llanegwad · Llanelli · Llanfair-ar-y-bryn · Llanfallteg · Llanfihangel Aberbythych · Llanfihangel Abercywyn · Llanfihangel-ar-Arth · Llanfihangel-uwch-Gwili · Llanfynydd · Llangadog · Llan-gain · Llangathen · Llangeler · Llangennech · Llanglydwen · Llangyndeyrn · Llangynin · Llangynnwr · Llangynog · Llanishmel · Llanllawddog · Llanllwch · Llanllwni · Llanmilo · Llannewydd · Llannon · Llanpumsaint · Llansadwrn · Llan-saint · Llansawel · Llansteffan · Llanwinio · Llanwrda · Llan-y-bri · Llanybydder · Llanycrwys · Llanymddyfri · Llwyn-croes · Llwynhendy · Llwyn-y-brain (1) · Llwyn-y-brain (2) · Maenordeilo · Maerdy · Maes-y-bont · Marros · Meidrim · Meinciau · Merthyr · Morfa · Myddfai · Mynydd-y-garreg · Nantgaredig · Nant-y-caws · New Inn · Pant-gwyn · Pantyffynnon · Parc-y-rhos · Pedair Heol · Pen-boyr · Pen-bre · Pencader · Pencarreg · Peniel · Penrherber · Penrhiw-goch · Pentrecagal · Pentrecwrt · Pentrefelin · Pentre Gwenlais · Pentre Tŷ-gwyn · Pentywyn · Pen-y-banc · Pen-y-bont (1) · Pen-y-bont (2) · Pen-y-garn · Pen-y-groes · Pinged · Plas · Pont Aber · Pontaman · Pontantwn · Pont-ar-Gothi · Pont-ar-llechau · Pont-ar-sais · Pont Hafod · Pont-henri · Pont-iets · Pont-tyweli · Pontyberem · Porth Tywyn · Porth-y-rhyd · Pum Heol · Pumsaint · Pwll · Pwll-trap · Ram · Rhandir-mwyn · Rhos · Rhosaman · Rhos-goch · Rhos-maen · Rhydaman · Rhydargaeau · Rhydcymerau · Rhyd Edwin · Rhydowen · Rhyd-y-wrach · Salem · Sanclêr · Sandy · Sarnau · Saron (1) · Saron (2) · Soar · Sylen · Talacharn · Taliaris · Talog · Talyllychau · Tir-y-dail · Trap · Trelech · Trevaughan · Trimsaran · Twynllannan · Tŷ-croes · Y Tymbl · Waunclunda · Waun y Clyn · Ystrad Ffin
