Pen-bre

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Eglwys Sant Illtyd o sgwâr y pentref.

Pentref mawr yn Sir Gaerfyrddin yw Pen-bre (Saesneg: Pembrey). Saif ar lan Bae Caerfyrddin, ychydig i'r gorllewin o dref Porth Tywyn (Tywyn Bach), rhwng aber Afon Llwchwr ac aber Afon Gwendraeth.

Ceir nifer o fryngeiri o Oes yr Haearn gerllaw, a chafwyd hyd i grochenwaith Rhufeinig yn y pentref.

Cysegrwyd yr eglwys (sydd wedi'i gofrestru'n Radd II*) i Sant Illtud, a cheir corlan anifeiliaid yn erbyn wal yr eglwys o'r 18fed ganrif, ar ei gynharaf. Mae corff a changell yr eglwys yn perthyn i'r 13eg ganrif a cheir ynddi arfbais deuluol y Butleriaid (le Boteler), sef tri chwpan - ar ffenest yn ne-ddwyrain yr eglwys.[1] Roedd Sant Illtyd yn sant ar nifer o'u heglwysi mewn tiroedd eraill a oedd yn eu meddiant gan gynnwys: Castell Dunraven ger Southerndown ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Cyflwynwyd y tiroedd yma ym Mhen-bre i Syr John Butler gan Maurice de Londres yn 1128.[2] Roedd Arnold le Boteler yn un o gyndadau'r Arlywydd George W. Bush a'r Arlywydd James Abram Garfield Arlywyddion o'r Unol Daleithiau.

Yn ystod y ddau Ryfel Byd, adeiladwyd maes awyr yma - a ddefnyddir heddiw i rasio ceir. Mae'r traeth yn rhan o Barc Gwledig Pen-bre, sydd hefyd yn cynnwys Twyni Pen-bre. Bu llawer o fwyngloddio ar Fynydd Penbre.

Daw'r "Bre" yn yr enw Pen-bre o'r hen air Celtaidd am garth. Ystyr cyfoes "Pen-bre" felly yw "pen y garth".[3]

Llongddrylliadau[golygu]

Gerllaw mae traeth Cefn Sidan, oedd yn enwog am longddrylliadau yn nyddiau'r llongau hwyliau. Yr enwocaf oedd llongddrylliad y llong La Jeune Emma yn 1828, pan foddwyd Adeline Coquine, nith 12 oed Josephine de Beauharnais, cyn-wraig Napoleon Bonaparte. Claddwyd hi ym mynwent Pen-bre. Galwyd trigolion yr ardal a ddenai'r llongau i'r tir yn Wŷr y Bwyelli Bach.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Gwefan www.britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 16 Medi 2014
  2. Roberts, E., & Pertwee, H., A., “St. Illtyd’s Church, Pembrey”, published 1898
  3.  Etymology Of British Place-names.

Gweler hefyd[golygu]

Cysylltiadau allanol[golygu]

Pen-bre a Phorth Tywyn

  1. U.S. Department of the Interior; adalwyd 16 Medi 2014