Unol Daleithiau America
Gweriniaeth ffederal yng Ngogledd America yw Unol Daleithiau America neu'r Unol Daleithiau. Mae hanner cant o daleithiau yn yr undeb.
Cynnwys |
Hanes [golygu]
Roedd y 13 talaith wreiddiol yn wladfeydd Prydeinig hyd yr 1700au cyn iddynt ennill eu hannibyniaeth yn sgil Gwrthryfel America (1776-1783).
Bryd hynny, roedd Florida a thiriogaethau eraill yn y de a'r de-orllewin (Texas, California, Arizona a.y.y.b.) yn perthyn i Sbaen; roedd rhan sylweddol o'r tir yng nghanol y cyfandir i'r gorllewin o Afon Mississippi hyd at ffin Canada yn perthyn i Ffrainc, ac roedd Alaska yn perthyn i Rwsia. Yn 1803 prynodd yr Unol Daleithiau y tir Ffrengig am 60 miliwn o ffranciau, neu tua 15 miliwn o ddoleri (Pryniant Louisiana) a dwblodd hynny faint y wlad. Yn 1836 cafodd Texas annibyniaeth oddiwrth México ac ar ôl naw mlynedd fel Gweriniaeth Texas ymunodd y dalaith â'r undeb. Ar ôl y rhyfel rhwng yr Unol Daleithiau a México, roddodd Cytundeb Guadeloupe-Hidalgo (1848) 200,000 milltir sgwar o dir, sydd heddiw yn cynnwys y rhan fwyaf o daleithiau New Mexico, Arizona, California, Colorado, Utah a Nevada, i'r Unol Daleithiau.
Ymladdwyd Rhyfel Cartref America (1861 - 1865) rhwng unarddeg talaith yn y de oedd yn dymuno gadael yr Unol Daleithiau a'r gweddill o'r wlad. Dechreuodd y rhyfel yn dilyn etholiad Abraham Lincoln yn Arlywydd yr Unol Daleithiau yn 1861. Prif asgwrn y gynnen oedd caethwasiaeth; yr oedd pob un o'r taleithiau oedd yn dymuno gadael yr Undeb yn rhai lle roedd caethwasiaeth yn elfen bwysig. Tra nad oedd Lincoln wedi bygwth dileu caethwasiaeth, ystyrid ef yn elyn i'r gyfundrefn. Dewisodd y gwrthryfelwyr Jefferson Davis fel Arlywydd.
Dechreuodd yr ymladd ar 12 Ebrill, 1861, pan ymosododd y gwrthryfelwyr ar Fort Sumter yn nhalaith De Carolina. Erbyn 1862 yr oedd brwydro ar raddfa eang wedi datblygu, gyda niferoedd mawr yn cael eu lladd. Ym mis Medi 1862, cyhoeddodd Lincoln ryddid y caethion. Erbyn hyn yr oedd y de wedi darganfod cadfridogion o athrylith yn Robert E. Lee a "Stonewall" Jackson, ac enillasant nifer o fuddugoliaethau dros yr Undebwyr. Lladdwyd Jackson mewn camgymeriad gan ei filwyr ei hun ym mrwydr Chancellorsville ym Mai 1863, a gorchfygwyd Lee ym Mrwydr Gettysburg yn nhalaith Pennsylvania ym mis Gorffennaf 1863. Yn y gorllewin, cipiodd byddin dan Ulysses S. Grant Vicksburg yn nhalaith Mississippi, a thrwy hynny enillodd yr Undebwyr reolaeth ar Afon Mississippi. Bu brwydro ffyrnig rhwng Grant a Lee yn nhalaith Virginia yn ystod haf 1864 a chipiodd William Tecumseh Sherman Atlanta, Georgia. Yn 1865, ildiodd Lee ei fyddin i Grant yn Appomatox a daeth y rhyfel i ben. Rhyddhawyd y caethion i gyd.
Yn 1868 gwerthodd Rwsia Alaska i'r Unol Daleithiau am 7,200,000 o ddoleri; roedd llawer o bobol yn y Senedd yn meddwl bod hynny'n ormod i'w dalu am "greigiau ac iâ", ond mae llawer o aur ac olew wedi dod o Alaska ers hynny.
Daearyddiaeth [golygu]
| Nodyn:Country data Alabama Nodyn:Country data Alaska Nodyn:Country data Arizona Nodyn:Country data Arkansas Nodyn:Country data California Nodyn:Country data Colorado Nodyn:Country data Connecticut Nodyn:Country data Delaware Nodyn:Country data Florida Nodyn:Country data Georgia (U.S. state) |
Nodyn:Country data Hawaii Nodyn:Country data Idaho Nodyn:Country data Illinois Nodyn:Country data Indiana Nodyn:Country data Iowa Nodyn:Country data Kansas Nodyn:Country data Kentucky Nodyn:Country data Louisiana Nodyn:Country data Maine Nodyn:Country data Maryland |
Nodyn:Country data Massachusetts Nodyn:Country data Michigan Nodyn:Country data Minnesota Nodyn:Country data Mississippi Nodyn:Country data Missouri Nodyn:Country data Montana Nodyn:Country data Nebraska Nodyn:Country data Nevada Nodyn:Country data New Hampshire Nodyn:Country data New Jersey |
Nodyn:Country data New Mexico Nodyn:Country data New York Nodyn:Country data North Carolina Nodyn:Country data North Dakota Nodyn:Country data Ohio Nodyn:Country data Oklahoma Nodyn:Country data Oregon Nodyn:Country data Pennsylvania Nodyn:Country data Rhode Island Nodyn:Country data South Carolina |
Nodyn:Country data South Dakota Nodyn:Country data Tennessee Nodyn:Country data Texas Nodyn:Country data Utah Nodyn:Country data Vermont Nodyn:Country data Virginia Nodyn:Country data Washington Nodyn:Country data West Virginia Nodyn:Country data Wisconsin Nodyn:Country data Wyoming |
Taleithiau [golygu]
Ceir Rhestr taleithau'r Unol Daleithiau yn ôl arwynebedd a rhestr ohonynt yn ôl eu huchder.
Dinasoedd [golygu]
| Dinasoedd mwyaf yr Unol Daleithiau | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rhif | Prif ddinas | Talaith | Pobl. | Rhif yr ardal ddinesig | Pobl, ardal ddinesig.[1] | Rhanbarth[2] |  Dinas Efrog Newydd  Los Angeles |
|||
| 1 | Dinas Efrog Newydd | Efrog Newydd | 8,250,567 | 1 | 18,818,536 | Gogledd-ddwyrain | ||||
| 2 | Los Angeles | California | 3,849,378 | 2 | 12,950,129 | Gorllewin | ||||
| 3 | Chicago | Illinois | 2,833,321 | 3 | 9,505,748 | Canol-orllewin | ||||
| 4 | Houston | Texas | 2,169,248 | 6 | 5,539,949 | De | ||||
| 5 | Phoenix | Arizona | 1,512,986 | 13 | 4,039,182 | Gorllewin | ||||
| 6 | Philadelphia | Pennsylvania | 1,448,394 | 5 | 5,826,742 | Gogledd-ddwyrain | ||||
| 7 | San Antonio | Texas | 1,296,682 | 29 | 1,942,217 | De | ||||
| 8 | San Diego | California | 1,256,951 | 17 | 2,941,454 | Gorllewin | ||||
| 9 | Dallas | Texas | 1,232,940 | 4 | 6,003,967 | De | ||||
| 10 | San Jose | California | 929,936 | 30 | 1,787,123 | Gorllewin | ||||
| Amcangyfrifon o'r Ganolfan Cyfrifiad, 2006 | ||||||||||
Cysylltiadau allanol [golygu]
- (Saesneg) Porth swyddogol yr Unol Daleithiau
Cyfeiriadau [golygu]
- ↑ Table 2. Population Estimates for the 100 Most Populous Metropolitan Statistical Areas Based on July 1, 2006, Population Estimates (PDF). 2005 Population Estimates. U.S. Census Bureau (5 Ebrill, 2007). Adalwyd ar 17 Mehefin, 2007.
- ↑ Figure A–3. Census Regions, Census Divisions, and Their Constituent States (PDF). U.S. Census Bureau. Adalwyd ar 17 Mehefin, 2007.
|
|
 |
||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
|
|
|
|---|---|
| Aelodau | Albania · Yr Almaen · Gwlad Belg · Bwlgaria · Canada · Croatia · Denmarc · Y Deyrnas Unedig · Yr Eidal · Estonia · Ffrainc · Groeg · Hwngari · Gwlad yr Iâ · Yr Iseldiroedd · Latfia · Lithwania · Lwcsembwrg · Norwy · Portiwgal · Gwlad Pwyl · Rwmania · Sbaen · Slofacia · Slofenia · Y Weriniaeth Tsiec · Twrci · Yr Unol Daleithiau |
| Ymgeiswyr | Bosnia a Hercegovina · Georgia · Gweriniaeth Macedonia · Montenegro · Wcráin |
|
|
|
|---|---|
| Aelodau arhosol | Yr Almaen · Canada · Y Deyrnas Unedig · Yr Eidal · Ffrainc · Japan · Rwsia · Yr Unol Daleithiau |
| Cynrychiolaethau ychwanegol | Yr Undeb Ewropeaidd |
|
|
||
|---|---|---|
| Aelodau arhosol | Y Deyrnas Unedig · Ffrainc · Rwsia · Tsieina · Yr Unol Daleithiau |  |
| Tymor yn terfynu 31 Rhagfyr 2013 | Azerbaijan · Guatemala · Moroco · Pakistan · Togo | |
| Tymor yn terfynu 31 Rhagfyr 2014 | Yr Ariannin · Awstralia · De Corea · Lwcsembwrg · Rwanda | |
