Moelfre, Ynys Môn

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Moelfre
Harbour at Moelfre . - geograph.org.uk - 487663.jpg
Math Cymuned Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 1 Ebrill 1974 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Ynys Môn, Gwynedd Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 53.353732°N 4.273512°W Edit this on Wikidata
Cod SYG W04000031 Edit this on Wikidata
Cod OS SH4877886504 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
AC/au Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru)
AS/au Albert Owen (Llafur)
Gweler hefyd Moelfre (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn yw Moelfre ("Cymorth – Sain" ynganiad ), tua hanner y ffordd rhwng Benllech ac Amlwch. Pysgota oedd prif weithgaredd y trigolion yn y gorffennol, ond yn awr mae'n bentref gwyliau pur boblogaidd. Mae yno harbwr bychan, a heb fod ymhell o'r pentref mae ynys fechan, Ynys Moelfre. Gellir dilyn Llwybr Arfordirol Ynys Môn trwy'r pentref.

Cofeb Dic Evans, Moelfre.

Y môr[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Moelfre yn adnabyddus fel y man lle drylliwyd y llong Royal Charter yn Hydref 1859 tra'n hwylio o Awstralia i Lerpwl. Drylliwyd hi ar y creigiau rhwng y pentref a Thraeth Lligwy, ac mae cofeb yn nodi'r fan. Bu farw tua 450 o bobl; y nifer mwyaf i farw mewn unrhyw longddrylliad ar draethau Cymru. Bron yn union gan mlynedd yn ddiweddarach drylliwyd llong arall, yr Hindlea bron yn union yn yr un fan. Y tro hwn achubwyd y criw i gyd gan fad achub Moelfre.

Daeth bad achub Moelfre yn enwog dan Richard (Dic) Evans (1905 – 2001), a enillodd nifer o fedalau am ei wrhydri yn achub bywydau. Mae cerflun efydd o Dic Evans gan Sam Holland i'w weld ger cwt y bad achub yn y pentref.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Gerllaw Moelfre mae nifer o hynafiaethau diddorol, yn cynnwys siambr gladdu Lligwy a Din Lligwy, oedd yn drigfan pennaeth neu uchelwr brodorol yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ceir hefyd clwstwr cytiau caeëdig Bwlch-y-Dafarn a chlwstwr cytiau Mynydd Bodafon gerllaw a Chapel Lligwy, sy'n dyddio o'r 12g.

"Ynys Lygod"[golygu | golygu cod y dudalen]

Honnai'r diweddar Robin Evans (Cymdeithas Morol), brodor o Foelfre, mai ei enw ef ar yr ynys oedd 'Ynys Swnt' ac efallai ei bod hi’n cael ei chamenwi gan y Cymry yn 'Ynys Moelfre', a chan y Saeson yn 'Rat Island'[angen ffynhonnell]. A oedd unrhyw sail i'r enw Saesneg hwn? Efallai....

Ar fap gan Lewis Morris dyddiedig 1748 cofnodir yr enw Ynys Lygod oedd. Ond pa fath o lygod oeddynt? Cofnododd William Morris o ardal Llaneilian mewn llythyr at ei frawd Lewis ym 1762 i’r perwyl hwn:

'

Mi wranta eich bod yn cynhafa eich llafur yn ffwdanllyd. Cawsom yma'n ddiweddar wlaw trwm iawn a gwyntoedd, ond y mae'r hin yn oer ac yn wyntiog er llês yr ŷd sydd ar lawr. Dyw Llun y bu ganwyf finau dri dyn yn Medi fy holl ŷd, a mawr nid ychydig oedd y drafferth: llygod Norwy yn ei ysu oddiar ei draed. Nid oedd mo'r genedl honno pan oeddech yn taring yn y Gaer einom, nid hwyrach mae gweddill y Llychlyniaid fyddai yn gormesu arom [sic.] y dyddiau gynt i'w rhain[1].

Mi wranta eich bod yn cynhafa eich llafur yn ffwdanllyd. Cawsom yma'n ddiweddar wlaw trwm iawn a gwyntoedd, ond y mae'r hin yn oer ac yn wyntiog er llês yr ŷd sydd ar lawr. Dyw Llun y bu ganwyf finau dri dyn yn Medi fy holl ŷd, a mawr nid ychydig oedd y drafferth: llygod Norwy yn ei ysu oddiar ei draed. Nid oedd mo'r genedl honno pan oeddech yn taring yn y Gaer einom, nid hwyrach mae gweddill y Llychlyniaid fyddai yn gormesu arom [sic.] y dyddiau gynt i'w rhain[1].

Felly, beth oedd y llygod a roes eu henw ar Ynys Swnt yn oes y Morrisiaid - llygod bach Mus musculus, llygod ffyrnig Rattus norvegicus ('llygod Norwy" yn ôl WM, a oedd, yn ôl yr uchod, newydd gyrraedd Môn, ynteu llygod duon Rattus rattus.- llygod y pla du sydd bron a mynd i ddifancoll erbyn hyn? Ynteu ai yn hytrach Ynys Lygod oedd glanfa gyntaf y llygoden ffyrnig (llygoden fawr) ym Môn?[2]

Papur Bro[golygu | golygu cod y dudalen]

Yr Arwydd yw papur bro Benllech a gweddill cylch Mynydd Bodafon.

Cyfrifiad 2011[golygu | golygu cod y dudalen]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[3][4][5]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Moelfre (pob oed) (1,064)
  
100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Moelfre) (544)
  
52.3%
:Y ganran drwy Gymru
  
19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Moelfre) (544)
  
51.1%
:Y ganran drwy Gymru
  
73%
Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Moelfre) (237)
  
48.3%
:Y ganran drwy Gymru
  
67.1%

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. 1.0 1.1 llythyr gan William Morris i'w frawd Lewis o Gaergybi, Awst 1762 (Llythyrau Morisiaid Môn)
  2. Bwletin Llên Natur rhifyn 45/46
  3. "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  4. Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  5. Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.