Ffwlbart

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Ffwlbart
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Mammalia
Urdd: Carnivora
Teulu: Mustelidae
Genws: Mustela
Rhywogaeth: M. putorius
Enw deuenwol
Mustela putorius
Linnaeus, 1758

Mamal cigysol o deulu'r wenci, Mustelidae, yw'r ffwlbart (Mustela putorius). Fe'i ceir yng nghoedydd, ffermdir a gwlyptiroedd ar draws Ewrop. Mae'n bwydo ar gwningod, cnofilod, llyffantod ac infertebratau. Hynafiad gwyllt y ffured dof yw ef.

Mae ei gorff a'i ben yn 20–46 cm o hyd ac mae ei gynffon yn 7–15 cm. Mae ganddo ffwr brown tywyll gyda blew melyn ar ei ystlysau a phatrwm du a gwyn trawiadol ar ei wyneb. Mae'n greadur swil iawn ac i'w weld allan yn y nos; mae'n nofiwr cry sy'n gallu dal pysgod ond mamaliaid bychan yw ei fwyd fel arfer.

Yng Nghymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd y ffwlbart (Mustela putorius), yn gyffredin trwy Brydain ar un adeg ond yn gyfyngedig i Eryri a Chanolbarth Cymru erbyn dechrau'r 20g. Wrth i gipera leihau o'r 1920au, a thrapio cwningod leihau o'r 1950au cynyddodd yn gyflym. Goroesodd y rhywogaeth yng Nghymru gan ymledu trwy ganolbarth Lloegr a cheir niferoedd cynyddol yn Lloegr a'r Alban heddiw. Fe'i croeswyd â'r ffured ddof i greu'r “ffured ddu” sy'n ddiguro ar gyfer hela cwningod a difa llygod mawr. Dywedir: “yn drewi fel ffwlbart”, “yn ddiog fel ffwlbart”.

Ar ddechrau'r 21g credir fod dros 17,000 ohonynt yng Nghymru.

Pa dystiolaeth gynhanesyddol o'r holosen sydd gennym am bresenoldeb y ffwlbart yng Nghymru a/neu Brydain?

1. Mae yna gofnodion o 9 is-ffosil a gafwyd o waddodion Pleistosen o ffwlbart Mustela putiorus, 3 ohonynt o Gymru[1]. Fodd bynnag, nid yw cofnodion yr is-ffosiliau hyn wedi ei ddyddio'n fanwl, neu wedi eu dyddio o gwbl[2]
2. Gellid dehongli naws gogleddol dosbarthiad Ewropeaidd y ffwlbart[3] fel y gallasai fod wedi cyrraedd Prydain trwy ymlediad naturiol i'r gogledd o dde Ewrop ar ol enciliad y rhewlif ond cyn iddi gael ei hynysu. Yn y cyswllt yma mae'n ddadlennol cymharu dosbarthiad Ewropeaidd gogleddol y bele goed Martes martes a gyrrhaeddodd Prydain gyda bele'r graig Martes xxxx sydd a dosbarthiad Europeaidd mwy deheuol ac na chyrrhaeddodd Prydain o gwbl (er iddo gyrraedd gogledd Ffrainc)[1].

Beth ddywed yr enw wrthym?[golygu | golygu cod y dudalen]

Hen enw Saesneg cyffredin ar y ffwlbart oedd foulmart. Tardda'r enw cyfansawdd hwn o'r ddwy elfen foul- (i'w gyferbynnu a sweet-; foulmart = Mustela putiorus; sweetmart = Martes martes, ansoddeiriau yn cyfeirio at y croen a'i arogl yn wreiddiol mae'n debyg) a -mart, gair o darddiad anghlir, Iseldireg efallai, yn fabwysedig gan y Ffrangeg[4].

Nid oes enwau lleoedd hysbys hyd yma yng Nghymru sydd yn cyfeirio at ffwlbart (Mae ambell enghraifft o nyth Nyth Cacwn difriol a Nyth Dryw, [[2]] a chlywir cyfeiriadau llafar at "Nyth Ffwlbart")

Sut allai anifail cynhenid (honedig) i Brydain felly feddu ar enw o darddiad Saesneg o ystyried y tebygolrwydd bod y Cymru a'u hynafiaid Brythonaidd yn adnabod yr anifail ymhell cyn i'r iaith Saesneg ddod i fodolaeth. (Foulmart > ffwlbart)[5]? Pam nad oes enw 'Celtaidd' arno? Er nad oes prinder geiriau Cymraeg 'benthyg' eraill, hyd yn oed ar wrthrychau gwaelodol i fywyd y ddynoliaeth (ee. brachium > braich: beth oedd y "Cymru" yn galw'r aelod hwnnw o'r corff cyn mabwysiadu ffurf ar y term Lladin?), mae eto lle i gwestiynnu statws y ffwlbart fel anifail cynhenid i Gymru ar sail yr enw yn unig. Yn sicr mae cydberthyniad agos rhwng enwau benthyg ar anifeiliaid y mae eu statws estronaidd yn hysbys neu yn amlwg, ee. conyng(iaith y Northmyn) > cwning(en); leo > llew heb son am laweroedd mwy diweddar fel cangarw, eliffant, sebra a jiráff.

Y geiriau Llydaweg am ffwlbart yw pudask, putoask a puteos, pob un yn tarddu o'r Ffrangeg putois [6]. Nid oes 'cof' ieithyddol 'Celtaidd' felly yn yr iaith Lydaweg (a gafodd ei ffurfio o'r Gernyweg Gynnar a'r Gymraeg Gynnar yn y 5ed a'r 7ed ganrif gan drawsblaniad siaradwyr yr ieithoedd hynny) yn y fan honno chwaith. Gellid dehongli'r absenoldeb hwn yn yr eirfa Gymraeg fel dadl i amau presenoldeb y ffwlbart yn nhiriogaeth siaradwyr y Gymraeg gynnar ar y pryd[7].

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Buczacki, Stefan (2005) Fauna Britannica, Hamlyn, Llundain.
  • Aulagnier S.; P. Haffner, A. J. Mitchell-Jones, F. Moutou & J. Zima (2009) Mammals of Europe, North Africa and the Middle East, A&C Black, Llundain.
  • (Saesneg) European polecat - ARKive.org