Cwningen

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cwningen
Amrediad amseryddol:
Eosen Hwyr-Holosen,
53–0 Miliwn o fl. CP
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Is-ffylwm: Vertebrata
Dosbarth: Mammalia
Urdd: Lagomorpha
Teulu: Leporidae
in part
Genera

Pentalagus
Bunolagus
Nesolagus
Romerolagus

Brachylagus
Sylvilagus
Oryctolagus
Poelagus

Mae'r gwningen (llu. cwningod) yn famolyn bychan yn y teulu Leporidae a'r urdd Lagomorpha, sydd i'w cael mewn sawl rhan o'r byd. Mae yna saith gwahanol genera yn y teulu a ddosberthir fel cwningod, yn cynnwys y Cwningod Ewropeaidd (Oryctolagus cuniculus) (Oryctolagus cuniculus), Cwningod Cynffon Cotwm (genws Sylvilagus; 13 rhywogaeth), a'r Gwningen Amami (Pentalagus furnessi, sydd mewn peryg o ddarfod, o Amami Ōshima, Japan). Mae'r gwningen, y picas a'r ysgyfarnog oddi fewn i'r urdd Lagomorpha. Yn weahanol i'r sgwarnog, mae'r gwningen yn byw mewn twll yn y ddaear, a elwir yn 'dwll gwningen'.

Nid yw'r gwningen yn frodorol o wledydd Prydain ond credir iddynt gael eu cyflwyno yno yng nghyfnod y Normaniaid[1] gan nad oes gair brodorol, Frythoneg amdani.

'Ewig' yw'r fenyw (fel gyda charw) a 'bwch' yw'r gair am y gwryw (fel gyda 'bwch gafr' neu garw: 'bwch danas'). 'Lefren' yw'r gwningen fechan a 'lefrod' yw'r lluosog. Tarddiad y gair yw'r Saesneg Canol konyng sy'n tarddu o'r Ffrangeg Normanaidd, fel y benthyciwyd rabbbette hefyd i'r Saesneg, yn eitha diweddar.[2] Yn Rhuthun, Sir Ddinbych ceir hen lwybr a elwir yn Cunning Green, gyda'r gair cyntaf a 'chwningen' o'r un tarddiad. Gelwir y tir wedi ei neilltuo neu wedi ei amgáu, lle megir cwningod, yn 'gwninger' neu'n 'gwningar, sef 'caer y gwningen.

Magu a hela[golygu | golygu cod y dudalen]

Twll cwningen

Yng ngwledydd Prydain, am ganrifoedd, a hyd heddiw i raddau, magwyd cwningod er mwyn eu crwyn a'u cig, fel arfer ar ynys neu gwningar mewn twyni tywod e.e. Bodorgan, Ynys Môn. Erbyn y 18g roedd gan lawer o ystadau gwningaroedd arbennig ar eu cyfer. Nid oeddent, fodd bynnag, yn niferus gan fod cynifer o anifeiliaid eraill o gwmpas i'w hela, gan gynnwys y cath wyllt, y ffwlbart, bele'r coed a sawl math o adar ysglyfaethus. Ond wrth i'r anifeiliaid ysglyfaethus hyn gael ei difa gan giperod, cynyddodd y cwningod nes iddynt ddod yn bla. Ar ddechrau'r 20g gwelwyd helwyr proffesiynol yn eu dal i'w bwyta. Yn y 1950 ymledodd clefyd y mycsomatosis drwy wledydd Prydain gan ddifa 99% o'u poblogaeth. Ar lafar, dywedir fod rhai pob yn 'magu fel cwningod'.

Poblogaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hanner cwningod y byd yng Ngogledd America. Mae nhw hefyd yn frodorol o Ewrop, de-ddwyrain Asia, Swmatra a rhai o ynysoedd Japan a rhannau o Affrica a De America. Nid ydynt i'w cael yn Ewrasia, ble mae'r sgwarnog yn ffynnu.

Hanes a Chymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyflwynwyd i Gymru gan y Normaniaid tua 1300 a'u magu am eu cig a'u crwyn ar ynysoedd neu mewn gwning-gaerydd ar dwyni tywod arfordirol. Gwelir “Gwningaer” a “Warin” mewn enwau lleoedd. Yn y 18g cadwai amryw o stadau gwledig eu gwning-gaerydd, ond er i gwningod ddianc i diroedd amaethyddol cyfagos ni ddaethant yn niferus iawn tra parhâi'r gath wyllt, yffwlbart,y bele ac adar ysglyfaethus yn gyffredin. Yna, wrth i'r creaduriaid hyn gael eu difa gan giperiaid yn yr 19g, cynyddodd y cwningod yn bla erbyn dechrau'r 20g. Daliai cwningwyr proffesiynnol hwy gyda ffureti, trapiau, a “rhwyd fawr” mewn cae yn ystod nos. Allforiwyd 3 miliwn o wningod o Ddyfed bob blwyddyn yn y 1940au, ar drenau i Lundain a dinasoedd eraill.

Pan ddaeth y clwy cwningod (myxomatosis) yn 1955, lladdwyd 99% o'u poblogaeth yng Nghymru. Bu adferiad graddol ers hynny ond dichon na chynyddant i'r niferoedd blaenorol.

Trapio Cwningod yn nhywyn Niwbwrch[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn nhywyn Niwbwrch roedd y bobol leol yn "trapio cwningod" yn ôl tymor a alwyd yn "sesyn gwningod". Y sesyn gwningod oedd rhwng dechrau Medi a diwedd Chwefror. Bob nos Sadwrn roeddynt yn mynd i gau'r trapiau fel nad oedd dal cwnigen yn digwydd ar ddydd Sul. Yna bob dydd Llun roeddynt yn mynd i godi a symud y trapiau i ddarn newydd o'r tywyn gan symud tuag at y môr. Yn aml, byddent yn dal 80 o gwningod bob dydd. Yn 1945 ar gyfartaledd roeddynt yn cael 30 swllt yr wythnos am y gwaith yma.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gwyddoniadur Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008); adalwyd Rhagfyr 2015
  2. geiriadur.ac.uk; Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC); adalwyd 22 Rhagfyr 2015
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am cwningen
yn Wiciadur.
Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun a sgwennwyd ac a briodolir i Twm Elias ac a uwchlwythwyd ar Wicipedia gan Defnyddiwr:Twm Elias. Cyhoeddwyd y gwaith yn gyntaf yn : Gwyddoniadur Cymru (Gwasg y Brifysgol).