Ffosil

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Amonit

Gweddillion creadur byw, neu blanhigyn, o'r gorffennol pell wedi troi'n garreg (carreg waddodol fel rheol) ydy ffosil. Ffosilota ydy'r weithred o gasglu ffosiliau, a defnyddiwyd y gair hwn yn gyntaf yn 1758 mewn llythyr gan rai o Forrisiaid Môn.[1]

Mae casglu ac astudio ffosilau ar hyd yr oesoedd (neu'r linell amser ddaearegol yn elfen gyffrous a hanfodol o Baleontoleg: sut a pha bryd y cawsant eu ffurfio a'r berthynas rhyngddynt a'r creigiau o'u cwmpas a sut y maent yn perthyn i'w gilydd, drwy dacsonmoeg. Yn fras gellir dweud fod pob ffosil o leiaf 10,000 o flynyddoedd oed.[2] Mae eu hamrediad felly'n ymestyn o'r ienengaf i'r hynaf yn yr is-raniadau amser canlynol: o'r Gyfres (neu 'Epoc') ddaearegol Holocen hyd at yr Eon Archaean - sef 3.48 biliwn o flynyddoedd yn ôl,[3]

Mae maint ffosiliau'n amrywio'n fawr, felly hefyd maint pethau sy'n fyw heddiw. Gallant amrywio o facteria ungell, un micrometer mewn diametr i ddinosor neu goeden anferthol sy'n pwyso sawl tunnell. Rhan yn unig o'r creadur sydd wedi marw sy'n cael ei gadw ar ffurf ffosil fel arfer: fel arfer y rhan a fineraleiddiwyd yn ystod ei fywyd e.e. dannedd caled neu esgyrn anifeiliaid asgwrn-cefn neu ysgerbwd allanol, calchog anifeiliaid di-asgwrn cefn. Ceir hefyd ffosiliau o olion wedi'u gadael gan yr anifail ei hun e.e. ôl traed neu garthion (coprolitau).


Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Geiriadur Prifysgol Cymru Ar-lein (GPC); adalwyd Tachwedd 2015. Testun: ML ii. 67, "...yn cregyna ac yn ffosilotta tan brydnhawn Sadwrn." Gweler: cyfrol J H Davies (1967): The Letters of Lewis, Richard, William and John Morris 1728-65.
  2. "theNAT - San Diego Natural History Museum". Sdnhm.org. http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/. Adalwyd 5 Tachwedd 2012.
  3. Borenstein, Seth (13 Tachwedd 2013). "Oldest fossil found: Meet your microbial mom ". Associated Press. http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html. Adalwyd 15 Tachwedd 2013.