Yr Alban

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Am ystyron eraill, gweler Alban (gwahaniaethu)
Alba
Scotland

Yr Alban
Baner yr Alban Arfbais yr Alban
(Baner) (Arfbais)
Arwyddair: In My Defens God Me Defend
Anthem: Flower of Scotland neu Scots wha hae (answyddogol)
LocationScotland.png
UK scotland.png
Ieithoedd Saesneg, Gaeleg, Sgoteg
Prifddinas Caeredin
Dinas fwyaf Glaschu/Glasgow
Gweinidog Cyntaf Alex Salmond
Arwynebedd 78,782 km²
Poblogaeth
Cyfrifiad 2011
Dwysedd

5,254,800
65.9/km²
Arian breiniol Punt (£) (GBP)
Cylchfa amser
- Haf:
UTC
UTC +1
Blodyn cenedlaethol Ysgallen
Nawddsant Sant Andreas

Gwlad yng ngogledd orllewin Ewrop yw'r Alban (hefyd Sgotland) (Gaeleg: Alba, Sgoteg a Saesneg: Scotland). Mae'n un o'r gwledydd Celtaidd ac yn un o wledydd Prydain, enwog am ei wisgi ardderchog.

Sant Andreas, un o apostolion Iesu Grist, yw nawddsant yr Alban - y 30ain o Dachwedd yw dyddiad dygwyl Sant Andreas.

Yr oedd yr Alban yn deyrnas annibynnol tan y 18fed ganrif. Ar y 26ain o Fawrth 1707, unwyd senedd yr Alban â senedd Lloegr a ffurfiwyd teyrnas unedig Prydain Fawr. Ail-sefydlwyd senedd yr Alban yn 1999 fel senedd ddatganoledig o dan lywodraeth Llundain.

Siaredir dwy iaith frodorol yn yr Alban yn ogystal â'r Saesneg - Gaeleg a Sgoteg. Mae Gaeleg yn iaith Geltaidd. Hi oedd iaith wreiddiol teyrnas yr Alban ac mae'n dal yn iaith fyw yn y gogledd orllewin. Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Mae'n dal i gael ei siarad yn nwyrain a de'r Alban.

Yr Alban

Daearyddiaeth[golygu]

Prif erthygl: Daearyddiaeth yr Alban.

O ran arwynebedd, mae'r tir mawr yn draean y gweddill o wledydd Prydain, sef 78,772 km2 (30,414 millt sg),[1]. Mae felly tua'r un maint â'r Weriniaeth Tsiec. Yr unig ffin wleidyddol ydy hwnnw yn ne'r wlad gyda Lloegr, sy'n 96 cilometres (60 mi) - rhwng aber yr Afon Tweed yn y dwyrain hyd at Merin Rheged[2] Saif Iwerddon 30 cilometres (19 mi) i'r gorllewin o benrhyn Kintyre;[3] Norway is 305 cilometres (190 mi) ac Ynysoedd Faroe, 270 cilometres (168 mi) i'r gogledd.

Mae'r Alban yn nodedig am ei mynyddoedd. Yn ystod y cyfnod Pleistosen, roedd y wlad wedi'i gorchuddio o dan rew ac mae olion y rhewlifau i'w gweld yn amlwg ar y tirwedd. Y prif nodwedd ddaearegol yw'r ffalt a red o Arran hyd at Stonehaven ac mae'r creigiau sydd i'r gogledd o'r ffin hwn (sef Ucheldir yr Alban) yn hen iawn ac yn perthyn i gyfnod Cambriaidd a Chyn-Gambraidd.

Mae'r iseldir yn perthyn i ddau gyfnod gwahanol; mae gogledd yr iseldir yn perthyn i'r Paleogen a'r de'n perthyn i'r cyfnod Silwraidd, sef 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Hanes[golygu]

Prif erthygl: Hanes yr Alban.

Hanes Cynnar[golygu]

Dinistriodd y rhewlifoedd parhaus, a orchuddiai arwynebedd tir yr Alban yn llwyr, unrhyw olion o fodolaeth dynol yn ystod y cyfnod Oes Ganol y Cerrig. Credir i'r criwiau cyntaf o helwyr-gasglwyr gyrraedd yn yr Alban oddeutu 12,800 o flynyddoedd yn ôl, am fod yr iâ wedi diflannu wedi'r cyfnod rhewlifol olaf.[4][5]

Dechreuodd y setlwyr cyntaf adeiladu eu tai parhaol cyntaf yn yr Albaen tua 9,500 o flynyddoedd yn ôl, a gwelwyd y pentrefi cyntaf tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Daw'r pentref Skara Brae ar prif dir Orkney o'r cyfnod hwn. Mae cynefinoedd Neolithig, safleoedd claddu a defodau yn gyffredin iawn yn Ynysoedd y Gogledd ac Ynysoedd y Gorllewin, lle roedd prinder o goed wedi arwain at y rhan fwyaf o adeiladau'n cael eu codi o garreg.[6]

Diwylliant[golygu]

Prif erthygl: Diwylliant yr Alban.

Awdurdodau unedol[golygu]

Dyma restr o awdurdodau unedol yr Alban a map sy'n dangos eu lleoliad yn y wlad:

ScotlandLabelled.png
  1. Inverclyde
  2. Swydd Renfrew
  3. Gorllewin Swydd Dunbarton
  4. Dwyrain Swydd Dunbarton
  5. Dinas Glasgow
  6. Dwyrain Swydd Renfrew
  7. Gogledd Swydd Lanark
  8. Falkirk
  9. Gorllewin Lothian
  10. Dinas Caeredin
  11. Midlothian
  12. Dwyrain Lothian
  13. Swydd Clackmannan
  14. Fife
  15. Dinas Dundee
  16. Angus
  1. Swydd Aberdeen
  2. Dinas Aberdeen
  3. Moray
  4. Yr Ucheldir
  5. Na h-Eileanan Siar
    (Ynysoedd y Gorllewin)
  6. Argyll a Bute
  7. Perth a Kinross
  8. Stirling
  9. Gogledd Swydd Ayr
  10. Dwyrain Swydd Ayr
  11. De Swydd Ayr
  12. Dumfries a Galloway
  13. De Swydd Lanark
  14. Gororau'r Alban
  15. Ynysoedd Orkney
  16. Ynysoedd Shetland

Gweler hefyd[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Whitaker's Almanack (1991) Llundain: J. Whitaker and Sons.
  2. Geiriadur yr Academi, t. 535.
  3. Munro, D (1999). Scotland Atlas and Gazetteer. Harper Collins. tud. 1–2. 
  4. Y dystolaeth cynharaf y gwyddir amdano ydy pen saeth fflint o Islay. Gweler Moffat, Alistair (2005) Before Scotland: The Story of Scotland Before History. London. Thames & Hudson. Tudalen 42.
  5. Mae safleoedd yn Cramond i 8500 CC a ger Kinloch, Rùm o 7700 CC yn darparu tystiolaeth fod bod dynol wedi trigo yn yr Alban. Gweler "The Megalithic Portal and Megalith Map: Rubbish dump reveals time-capsule of Scotland's earliest settlements" megalithic.co.uk. Adalwyd ar 10-02-2008 a Edwards, Kevin J. a Whittington, Graeme "Vegetation Change" in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC–AD 1000. Edinburgh. Edinburgh University Press. Tudalen 70.
  6. (2003) Britain BC. London: HarperPerennial. ISBN 978-0007126934
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia gyfryngau sy'n berthnasol i:
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Yr Alban
yn Wiciadur.


Blodau Grug Gwledydd Celtaidd Sbiral triphlyg

Yr Alban | Cernyw | Cymru | Iwerddon | Llydaw | Manaw

Gwelwch hefyd: Y Celtiaid

Flag of Scotland.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Yr Alban. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato