Llydaweg

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Llydaweg
Brezhoneg
Ynganiad IPA [bɾe.ˈzõː.nɛk]
Siaredir yn Baner Ffrainc Ffrainc
Rhanbarth Baner Llydaw Llydaw
Cyfanswm siaradwyr tua 200,000 [1]
Teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd
Codau ieithoedd
ISO 639-1 br
ISO 639-2 bre
ISO 639-3 bre
Wylfa Ieithoedd 50-ABB-b (amrywiadau:

50-ABB-ba hyd at -be)

Kemper yn Penn-ar-Bed /Finistère
Poster ar arwydd uniaith Ffrangeg yn mynnu'r defnydd o'r Lydaweg. Montroulez 2013.
Protest Iaith yn An Oriant
Y Lydaweg yn gyntaf ar arwydd siop, a'r Ffrangeg yn ail.

Mae'r Llydaweg (Llydaweg: Brezhoneg), yn tarddu o'r Frythoneg, fel y gwnaeth y Gymraeg a'r Gernyweg hefyd. Tarddodd y Frythoneg ei hun o'r Gelteg. Siaredir Llydaweg yn Llydaw, yng ngogledd-orllewinol gwladwriaeth Ffrainc, sef Llydaw Isel, sy'n cynnwys Finistère, gorllewin Côtes d'Armor a Morbihan. Mae cysylltiad agos rhwng yr iaith â'r hunaniaeth Lydawaidd.

Hanes[golygu]

Cafodd y Llydaweg ei chyflwyno i Lydaw gan ymfudwyr o dde-ddwyrain Prydain o'r 4edd hyd at y 6ed ganrif. Ychydig sy'n hysbys am gyflwr ieithyddol y rhan honno o wlad Gâl yr adeg honno ond mae'n bur sicr fod tafodiaith Aleg yn cael ei siarad yno. Nid yw'r Llydaweg ei hun yn perthyn i gangen Celteg y Cyfandir ond yn hytrach i'r Frythoneg sydd, gyda'r Oideleg, yn ffurfio'r gangen Geltaidd a elwir yn Gelteg Ynysig. Glosau ar eiriau Lladin mewn llawysgrifau yw'r cofnodau hynaf o'r iaith Lydaweg sydd ar gael heddiw, ynghyd ag enwau personol a lleol yn yr un ffynonellau. Maent yn dyddio o'r 9fed hyd at y 12fed ganrif. Mae'r testunau cyfan cynharaf yn dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol. Gelwir iaith y cyfnod hwnnw'n Llydaweg Canol. Testunau crefyddol fel bucheddau seintiau yw'r testunau Llydaweg Canol bron i gyd. Y llyfr cyntaf i'w gyhoeddi yn y Llydaweg yw'r Catholicon, geiriadur teirieithog a gyhoeddwyd yn Landreger (sef Tréguier yn ffrangeg) yn 1464. Mae Llydaweg Canol yn dangos dylanwad cryf Ffrangeg ar ei ffonoleg, ei gramadeg a'i geirfa.

Orgraff[golygu]

Mae datblygiad system orgraffol safonol i'r Llydaweg wedi bod yn anodd. Cam pwysig oedd cyhoeddiad geiriadur Le Gonidec yn 1821.

Am amser roedd nifer o systemau orgraffol yn cyd-fyw. Ond yr un a ddefnyddir fwyaf heddiw, a ddysgir yn yr holl ysgolion, yw'r orgaff Peurunvan (unedig). Yn y ganrif ddiwethaf roedd ei ylynion yn ei alw Zedacheg (yn ôl y llythyrennau "zh") achos mae'n sgrifennu Breizh, ers 1941, yn lle Breiz neu Breih.

Llydaweg heddiw[golygu]

Yn 1999, roedd tua 257 000 o bobl yn medru Llydaweg yn ôl yr INSEE (Sefydliad gwybodaeth ystadegol ac economaidd Ffrainc), sef un rhan o bump o boblogaeth Llydaw Isel. Roedd cefn gwlad Breizh Izel yn uniaith Lydaweg tan yr Ail Ryfel Byd. Oddi ar y rhyfel ychydig o bobl ifanc a fagwyd yn Llydaweg. Er gwaetha'r ffaith nad oedd mewnlifiad yn digwydd yr adeg honno ymddengys i'r rhan fwyaf o deuluoedd Llywdaweg benderfynu fagu eu plant yn uniaith Ffrangeg o tua 1946-1950 ymlaen. Mae nifer y siaradwyr iaith gyntaf ar fin cwympo i lefel isel gyda cholli'r genhedlaeth 70 - 80 oed dros y degawdau nesaf yma, sef cnewyllyn y siaradwyr iaith gyntaf. Ar hyn o bryd prin bod 2% o blant Llydaw Isel yn medru'r Llydaweg a'r rhan fwyaf ohonynt oherwydd ymdrech ysgolion Llydaweg Diwan.

Statws[golygu]

Does dim statws swyddogol gan yr iaith Lydaweg. Yn ôl cyfansoddiad Ffrainc, Ffrangeg yw unig iaith y Wladwriaeth. Fe feriniadwyd Ffrainc yn hallt yn ddiweddar yn dilyn eu methiant i gadarnhau Siarter Ieithoedd Rhanbarthol neu Leiafrifol Ewrop. Er hyn, fe sefydlwyd Ofis ar Brezhoneg (Bwrdd yr Iaith Lydaweg) gan Gyngor Rhanbarth Llydaw yn 1999 er mwyn hyrwyddo a datblygu'r defnydd o'r iaith.

Addysg[golygu]

Mwy na phedwar ar ddeg mil o blant sydd yn cael eu dysgu mewn ysgolion Diwan, ac mae'r ffigwr yn codi gan bymtheg y cant pob blwyddyn. Mae yna gyfundrefn addysg dwyieithog, sef Divyezh (dwyieithog cyhoeddus) a Dihun (dwyieithog preifat).

Darlledu[golygu]

Mae radio a theledu cyhoeddus yn darlledu rhai rhaglenni Llydaweg bob dydd. Mae sianel deledu preifat TV Breizh yn darlledu rhaglenni Llydaweg a Ffrangeg.

Brawddegau Cyffredin[golygu]

  • Sut mae - Salud
  • Hwyl fawr - Kenavo, kenô
  • Diolch - Bennozh Doue (Sef yn lythrennol "Bendith Duw". Nid oes gwir gair am diolch yn Llydaweg), Trugarez, mersi.
  • Os gwelwch yn dda - Mar plij.
  • Iechyd da! - Yec'hed mat !
  • Nos da! - Noz vat !
  • Sut ydych chi? - Mat an traoù ganeoc'h ?
  • Sut wyt ti? - Mat an traoù ganit ?
  • Pwy dych chi? - Piv oc'h ?
  • ...ydw i - ...on
  • Beth ydy dy enw? - Pe anv out ?/Petra eo da anv ?
  • Fy enw ydy... - ...eo ma anv
  • Dwi ddim - N'on ket
  • Yn - E/en

Priod-ddulliau neu idiomau[golygu]

  • Siminalioù ar bed all - (Simneiau y byd arall) cerrig mawrion mewn cae.
  • Dent Genver - (Ysgithredd Ionawr) Pibonwy
  • Ne lip ket chadenn ar puñs - (Dydy e ddim yn llyfu cadwyn y ffynnon) Dydy e ddim yn hoffi dŵr, sef meddwyn yw ef.
  • N'eo ket bet roet un teod dezhi/dezhañ evit lipat ar mogerioù - (Nid oes ganddo/ganddi dafod i lyfu muriau) Mae e/hi'n siarad yn ddi-baid, pymtheg y dwsin.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Yn ôl cyfrifiad 2001, mae tua 270,000 o siaradwyr yn bodoli, ond mae'r iaith yn colli tua 10,000 o siaradwyr bob blwyddyn. Mae'r wefan oui au breton (Ffrangeg) yn amcangyfrif bod 200,000 o siaradwyr yn bodoli.

Llyfryddiaeth[golygu]

Wikipedia
Argraffiad Llydaweg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd
  • F. Gourvil, Langue et littérature bretonnes (Paris, 1952)
  • Kenneth H. Jackson, A Historical Phonology of Breton (Dulyn, 1967)
  • Henry Lewis, Llawlyfr Llydaweg Canol (Caerdydd)

Dolenni allanol[golygu]

Ieithoedd Celtaidd / Celteg
Chwe Chenedl Geltaidd syml.png
Brythoneg- (P-Celteg) Goideleg- (Q-Celteg)
Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg
Flag of Cornwall.svg
Flag of Wales 2.svg
Flag of Ireland.svg
Flag of the Isle of Mann.svg
Flag of Scotland.svg
Llydaweg · Cernyweg · Cymraeg | Gwyddeleg · Manaweg · Gaeleg yr Alban
Ccross.png
Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am Llydaweg
yn Wiciadur.