Gaeleg yr Alban
| Gaeleg yr Alban | ||
|---|---|---|
| Gàidhlig | ||
| Siaredir yn |  Y Deyrnas Unedig Canada Unol Daleithiau Awstralia Seland Newydd |
|
| Rhanbarth | Yr Alban, Cape Breton, Nova Scotia a Swydd Glengarry, Canada | |
| Cyfanswm siaradwyr | 58,552 yn yr Alban.[1]
Mae gan ryw 92,400 o bobl (tair oed a thros) ddealltwriaeth o Aeleg yn 2001[2] gyda rhyw 2,000 yn Nova Scotia.[3] 1,610 o siaradwyr yn yr Unol Daleithiau yn 2000.[4] 822 yn Awstralia yn 2001.[5] 669 yn Seland Newydd yn 2006. |
|
| Teulu ieithyddol | Indo-Ewropeaidd
|
|
| System ysgrifennu | Lladin (Amrywiad ar Aeleg yr Alban) | |
| Statws swyddogol | ||
| Iaith swyddogol yn | Nodyn:Country data Yr Alban | |
| Rheolir gan | Nid oes asiantaeth reoli, ond mae Bòrd na Gàidhlig yn gorff datblygu i'r Aeleg | |
| Codau ieithoedd | ||
| ISO 639-1 | gd | |
| ISO 639-2 | gla | |
| ISO 639-3 | gla | |
| Wylfa Ieithoedd | 50-AAA | |
| Nodyn: Efallai bod gan y dudalen hon symbolau ffonetig IPA yn Unicode. | ||
Mae Gaeleg yr Alban neu Gaeleg (Gaeleg: Gàidhlig [ˈgaːlikʲ]) yn iaith Geltaidd sy'n frodorol i'r Alban. Mae'n gangen Goidelig o'r ieithoedd Celtaidd. Datblygodd Gaeleg yr Alban, fel Gwyddeleg a Manaweg, o Wyddeleg Canol, ac felly mae'n tarddu o Hen Wyddeleg.
Dangosodd Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 fod 58,652 (1.2% o boblogaeth yr Alban, tair oed a throsodd)[6] o bobl yn y Alban yn medru'r Aeleg i ryw raddau bryd hynny,[2] Ynysoedd Allanol Heledd yw cadarnle'r iaith. Yn ôl y cyfrifiad, bu gostyngiad o 7,300 yn siaradwyr yr Aeleg ers 1991. Mae ymdrechion i wella'r sefyllfa ac mae'r nifer o bobl ifanc sy'n medru'r iaith wedi codi.[7]
Nid yw'r Aeleg yn iaith swyddogol yn yr Undeb Ewropeaidd, nac yn y Deyrnas Unedig ychwaith, lle nad oes iaith swyddogol de jure hyd yn oed. Serch hynny, cydnabyddir yr iaith yn iaith frodorol yn ôl y Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol (European Charter for Regional or Minority Languages), sydd wedi'i gadarnhau gan Lywodraeth y DU.[8] Yn ogystal, mae Deddf Gaeleg yr Alban (Yr Alban) 2005 yn rhoi cydnabyddiaeth swyddogol i'r iaith, drwy hynny yn sefydlu corff datblygu iaith swyddogol, sef Bòrd na Gàidhlig (Bwrdd Gaeleg yr Alban).[9]
Tu allan i'r Alban, mae tafodieithoedd o'r iaith, a elwir yn Aeleg Canada yn bodoli yng Nghanada ar Ynys Cape Breton ac ardaloedd arunig yn Nova Scotia. Mae gan yr amrywiad yma ryw 2,000 o siaradwyr, sy'n cyfrannu at 1.3% o boblogaeth yr Ynys.[10]
Cynnwys |
Cyfundrefn enwau[golygu]
Ond am Gaeleg yr Alban, gellir cyfeirio at yr iaith hefyd yn Gaeleg. Yn yr Alban, yngenir y gair Gaelic, wrth gyfeirio at Aeleg yr Alban yn benodol, yn ˈgalɪk (galyg), ond tu allan i'r Alban, yngenir y gair fel arfer yn ˈɡeɪlɨk (geilyg).
Ni ddylid cymysgu Gaeleg yr Alban gyda Sgoteg, sy'n cyfeirio at fath o'r Saesneg a siaredir yn draddodiadol yn Iseldiroedd yr Alban. Cyn y 15fed canrif, cyfeiriwyd at y math o iaith yma yn Inglis ("Saesneg/English"), a chyfeiriwyd at Aeleg yr Alban yn Scottis ("Gaeleg yr Alban/Scottish"). Ond ers y 15fed canrif hwyr, daeth yn fwyfwy cyffredin i gyfeirio at Aeleg yr Alban yn Erse ("Gwyddeleg/Irish") ac iaith "frodorol" Iseldiroedd yr Alban yn Scottis.[11] Heddiw, cydnabyddir Gaeleg yr Alban yn iaith wahanol i Wyddeleg, felly na ddefnyddir y gair Erse wrth gyfeirio at Aeleg yr Alban ragor.
Gramadeg[golygu]
Yn debyg i'r Gymraeg a'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan Aeleg yr Alban nifer o nodweddion teipolegol diddorol:
- Berf-goddrych-gwrthrych yw trefn sylfaenol y geiriau mewn brawddeg syml sy'n cynnwys berf gryno, nodwedd deipolegol sy'n eithaf prin ymhlith ieithoedd y byd.
- Rhedeg arddodiaid: mae'r ffurfiau cymhleth yn tarddu o uniad arddodiad â rhagenw
- Cystrawennau rhagenwol i ddangos meddiant a pherchnogaeth:
- Tha taigh agam — "Mae tŷ gennyf" (sef, "Mae tŷ wrthyf")
- Tha an cat sin le Iain - "Mae'r gath honno gan Iain, Iain biau'r gath honno" (sef, "Mae y gath yna gan Iain")
- Rhagenwau pwysleisiol: Mae modd defnyddio ffurfiau pwysleisiol ymhob cystrawen ragenwol.
- Tha cat agadsa ach tha cù agamsa – "Mae cath gennyt ti ond mae ci gennyf i"
Treigladau[golygu]
Rhan allweddol o ramadeg yr Aeleg yw'r treigladau.
Nodir y treiglad meddal drwy ychwanegu h ar ôl llythyren:
- caileag → chaileag "merch", beag → bheag "bach", faca → fhaca "gwelodd", snog → shnog "neis"
Nid yw'r orgraff yn dangos treiglad meddal l, n nac r, ac nid yw'n effeithio ar eiriau sy'n dechrau â llafariad nac ar eiriau sy'n dechrau ag sg, sm, sp, nac st.
Ar y llaw arall, mae meinhau neu daflodoli yn newid cytsain ar ddiwedd gair drwy ysgrifennu'r llythyren i o'i blaen, fel arfer:
- facal → facail "gair", balach → balaich "bachgen", òran → òrain "cân", ùrlar → ùrlair "llawr"
Bydd meinhau yn aml yn newid llafariad sillaf olaf gair hefyd:
- cailleach → caillich "hen wraig", ceòl → ciùil "cerddoriaith", fiadh → féidh "carw", cas → cois "troed"
Nid yw meinhau'n effeithio ar eiriau sy'n gorffen â llafariad (e.g. bàta "boat") neu ar gytseiniaid sydd eisoes yn fain (e.g. sràid "street").
Gellir esbonio y rhan fwyaf o achosion o feinhau cytsain yn hanesyddol fel dylanwad taflodol llafariad blaen (megis -i) o flaen y gytsain yng nghyfnodau cynnar yr iaith. Er bod y llafariad hon wedi diflannu erbyn hyn, mae'r effaith ar y gytsain ar ei hôl yn parhau.[12] Yn yr un modd y câi cytsain gychwynnol ei threiglo'n feddal gan lafariad olaf y gair blaenorol, ond nid yw hon yn dal i fod yn yr iaith fodern.[13]
Mae llawer o gytseiniaid ar ddiwedd geiriau wedi diflannu yn natblygiad Gaeleg yr Alban hefyd, ac mae olion y cytseiniaid hyn i'w gweld wrth ychwanegu llythrennau megis n-, h- a t- at eiriau ar ôl y fannod a'r rhagenwau meddiannol,[14] er enghraifft, athair "tad", a h-athair "ei thad", ar n-athair "ein tad".
Cyfeiriadau[golygu]
- ↑ CnaG ¦ Cyfrifiad yr Alban 2001: Siaradywr Gaeleg yr Alban yn ôl ardal cyngor
- ↑ 2.0 2.1 "News Release - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report" o wefan General Registrar for Scotland, 10 Hydref 2005. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007
- ↑ "Oifis Iomairtean na Gaidhlig
- ↑ "Language by State - Scottish Gaelic" ar wefan Modern Language Association. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007
- ↑ "Languages Spoken At Home" o wefan Llywodraeth Awstralia Office of Multicultural Interests. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007
- ↑ Kenneth MacKinnon (2003). Census 2001 Scotland: Gaelic Language – first results.
- ↑ Macleod, Murray. Mod's fluent youth speaks volumes for Gaelic education (en) , The Scotsman, Nodyn:DyddiadFformat.
- ↑ List of declarations made with respect to treaty No. 148
- ↑ Testun swyddogol Deddf Gaeleg yr Alban (Yr Alban) 2005
- ↑ Gaeleg yr Alban yn Nova Scotia, Office of Gaelic Affairs
- ↑ Companion to the Oxford English Dictionary, Tom McArthur, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1994
- ↑ Lewis & Pedersen (1989), §167ff; Calder (1923), §6
- ↑ Thurneysen (1946), §230ff; Calder (1923), §19
- ↑ Thurneysen (1946), §§230, 236ff; Calder (1923), §§13, 48
| Ieithoedd Celtaidd / Celteg | ||||||||||||||||||||||||||
 |
|
 |
||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd | ||||||||||||||||||||||||||
.svg){kind=small}
