Ieithoedd Celtaidd

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Celteg
Dosraniad
daearyddol:
Siaredid hwy'n eang ar draws Ewrop, ond erbyn heddiw yn Ynysoedd Prydain, Llydaw, Patagonia a Nova Scotia
Dosraniad Ieithyddol: Indo-Ewropeaidd
 Celteg
Israniadau:
ISO 639-2 a 639-5: cel

Mae'r ieithoedd Celtaidd yn tarddu o Broto-Gelteg, neu "Gelteg Cyffredin", cangen o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Defnyddiwyd y term "Celteg" gyntaf i ddisgrifio'r grŵp hwn o ieithoedd gan Edward Lhuyd ym 1707.[1]

Siaredir yr ieithoedd Celtaidd yn bennaf ar ymylon gorllewin Ewrop, yn enwedig yng Nghymru, yr Alban, Iwerddon, Llydaw, Cernyw ac Ynys Manaw, ac fe'u ceir ar Ynys Cape Breton yng Nghanada ac yng Ngwladfa Patagonia yn yr Ariannin. Gellir cael hyd i rai sy'n siarad yr ieithoedd mewn ardaloedd y bu siaradwyr ieithoedd Celtaidd yn ymfudo iddynt hefyd, fel yr Unol Daleithiau,[2] Canada, Awstralia,[3] a Seland Newydd.[4] Yn yr ardaloedd hyn i gyd, gan leiafrif o bobl y siaredir yr ieithoedd Celtaidd, er bod ymdrechion i'w hadfywio. Y Gymraeg yw'r unig iaith nad yw UNESCO yn ei dosbarthu'n iaith mewn perygl.

Yn ystod y mileniwm cyntaf CC, fe siaredid yr ieithoedd Celtaidd ar draws Ewrop, ar yr Orynys Iberaidd, o lannau Môr Iwerydd a Môr y Gogledd, drwy ddyffrynnoedd Rhein a Donwy hyd at y Môr Du, Gorynys Uchaf y Balcanau ac yng Ngalatia yn Asia Leiaf. Aeth Gaeleg yr Alban i Ynys Cape Breton a'r Gymraeg i Batagonia yn ystod y cyfnodau modern. Câi ieithoedd Celtaidd, yn enwedig yr Wyddeleg, eu siarad yn Awstralia cyn y cyfuno ym 1901 ac maent yn cael eu defnyddio yna o hyd i ryw raddau.

Ieithoedd byw[golygu]

Rhestra Ethnologue chwe iaith Geltaidd "fyw", lle mae pedair ohonynt wedi dal gafael ar nifer sylweddol o siaradwyr brodorol, sef: y Gymraeg a'r Lydaweg (a darddodd o'r Frythoneg) a'r Wyddeleg a Gaeleg yr Alban a darddodd o Aeleg cyffredin, a elwir yn Wyddeleg Fodern Gynnar (neu Wyddeleg Clasurol).

Siaradwyd y ddwy iaith arall, y Gernyweg a'r Fanaweg, hyd at y cyfnodau cynnar ond buont farw yn iaith gymunedol.[5][6][7] Ond bu mudiadau adfywiol i'r ddwy iaith sydd wedi dilyn i oedolion ddysgu'r iaith a hefyd siaradwyr plant brodorol.[8][9]

Ar y cyfan, yr oedd tua miliwn o siaradwyr brodorol o'r ieithoedd Celtaidd ers y 2000au.[10]

Demograffeg[golygu]

Iaith Enw brodorol Dosbarth Nifer o siaradwyr brodorol Nifer o bobl sydd wedi caffael un neu ragor o sgiliau yn yr iaith Prif wlad/wledydd ymhle y siaredir yr iaith Rheolir gan/corff iaith
Cymraeg Cymraeg Brythonaidd Tua 315,000 sy'n ystyried eu hunain yn rhugl yn yr iaith[11] Tua 770,700 (2004)
Cymru: 611,000 o siaradwyr, tua 21.7% o boblogaeth Cymru (pob sgil)
Lloegr: 150,000[12]
Talaith Chubut, yr Ariannin: 5,000[13]
yr Unol Daleithiau: 2,500[14]
Canada: 2,200[15]
Cymru;
Chubut
Comisiynydd yr Iaith Gymraeg (Meri Huws)
Llywodraeth Cymru
(Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn gynt)
Gwyddeleg Gaeilge Goidelig 40,000–80,000[16][17][18][19]
In the Republic, 94,000 people use Irish daily outside the education system.[20]
1,887,437
Gweriniaeth Iwerddon:
1,774,437[20]
y Deyrnas Unedig:
95,000
yr Unol Daleithiau:
18,000
Iwerddon Foras na Gaeilge
Llydaweg Brezhoneg Brythonaidd  ? 206,000[21] Llydaw Ofis ar Brezhoneg
Gaeleg Gàidhlig Goidelig 58,552 yn 2001[22] yn ogystal ag amcangyfrif o 400–1000 o siaradwyr brodorol ar Ynys Cape Breton[23][24] 92,400[25] Yr Alban Bòrd na Gàidhlig
Cernyweg Kernewek Brythonaidd 600[26] 3,000[27] Cernyw Keskowethyans an Taves Kernewek
Manaweg Gaelg Goidelig 100,[28][29] gan gynnwys nifer bach o blant sydd yn siaradwyr brodorol newydd[30] 1,700[31] Ynys Manaw Coonceil ny Gaelgey

Ieithoedd cymysg[golygu]

Celteg Ynysig[golygu]

Rhennir yr ieithoedd Celtaidd gorllewinol, neu Ynysig, yn ddau deulu neu gangen o Gelteg Ynysig:

Goideleg[golygu]

Mae tair iaith yn deillio o'r Goideleg, a elwir weithiau'n Gelteg Q, sef:

Brythoneg[golygu]

Mae tair iaith yn deillio o'r Frythoneg, a elwir weithiau'n Gelteg P, sef:

Gweler hefyd:

  • Cymbreg, tafodiaith gynnar o'r Frythoneg yn ardal Cumbria a'r Hen Ogledd. Mae ei statws ieithyddol - fel iaith neu dafodiaith - yn ddadleuol.

Celteg y Cyfandir[golygu]

Roedd Celteg y Cyfandir neu Gelteg Gyfandirol yn cynnwys sawl iaith a thafodiaith Celteg a siaredid ar gyfandir Ewrop a rhan o Asia Leiaf, yn cynnwys,

Rhai Geiriau Celtaidd[golygu]

Rhifau

Cymraeg un dau tri pedwar pump chwech saith wyth naw deg
Llydaweg unan daou tri pevar pemp c'hwec'h seizh eizh nav dek
Gwyddeleg aon trí ceathair cúig seacht ocht naoi deich
Gaeleg yr Alban aon trì ceithir còig sia seachd ochd naoi deich

Lliwiau

Cymraeg lliw du glas brown gwyrdd llwyd oren coch gwyn melyn
Llydaweg liv du glas gell gwer louet liv-orañjez ruz gwenn melen
Gwyddeleg dath dubh gorm donn uaine, glas liath, glas oráiste, flann-bhui dearg bán buí
Gaeleg yr Alban dath dubh gorm donn uaine glas, liath orains dearg geal buidhe

Anifeiliaid

Cymraeg arth cath buwch ci gafr ceffyl llygoden dafad blaidd pysgodyn
Llydaweg arzh kazh buoc'h ki gavr marc'h logodenn dañvad bleiz pesk
Gwyddeleg béar cat madra, madadh, gadhar, cú gabhar capall, each luch caora mac-tíre iasc
Gaeleg yr Alban mathan cat bò, mart cù, madadh gobhar each luch caora madadh-allaidh iasc

Rhagenwau

Cymraeg fi, i ti fe, e hi ni chi nhw
Llydaweg me te hi ni c'hwi int
Gwyddeleg sé, é sí, í muid, sinn sibh iad
Gaeleg yr Alban mi thu e i sinn sibh iad

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Cunliffe, Barry W. 2003. The Celts: a very short introduction. tud.48
  2. "Language by State - Scottish Gaelic" ar wefan Modern Language Association. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007
  3. "Languages Spoken At Home" o wefan Llywodraeth Awstralia Office of Multicultural Interests. Adalwyd 27 Rhagfyr 2007
  4. Languages Spoken:Total Responses o wefan Statistics New Zealand. Adalwyd 5 Awst 2008
  5. Koch, John T. (2006). Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (yn en). ABC-CLIO, tud. 34, 365–366, 529, 973, 1053. URL
  6. (Saesneg) A brief history of the Cornish language. Maga Kernow.
  7. Beresford Ellis, Peter (1990, 1998, 2005). The Story of the Cornish Language (yn en). Tor Mark Press, tud. 20–22. ISBN 0-85025-371-3
  8. Fockle ny ghaa: schoolchildren take charge
  9. 'South West:TeachingEnglish:British Council:BBC (en) , BBC/British Council website, BBC. Cyrchwyd ar Nodyn:DyddiadFformat.
  10. (Saesneg) Celtic Languages. Ethnologue.
  11. "2004 Welsh Language Use Survey: the report" (PDF). Archived from the original on 27 April 2012. http://web.archive.org/web/20120427211017/http://linguistics.uoregon.edu/files/admin/file/Course_Documents/Survey_Methods/Survey%20Reports/Welsh%20Survey%20&%20Report%2004.pdf. Adalwyd 5 June 2012. 
  12. United Nations High Commissioner for Refugees. "Refworld | World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - United Kingdom : Welsh". UNHCR. http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488f25df2,49749c8cc,0.html. Adalwyd 2010-05-23. 
  13. "Wales and Argentina". Wales.com website. Welsh Assembly Government. 2008. http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Argentina/Wales_and_Argentina.aspx. Adalwyd 23 January 2012. 
  14. "Table 1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006-2008 Release Date: April, 2010" (xls). United States Census Bureau. 27 April 2010. http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/other/detailed-lang-tables.xls. Adalwyd 2 January 2011. 
  15. "2006 Census of Canada: Topic based tabulations: Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census - 20% Sample Data". Statistics Canada. 7 December 2010. http://www12.statcan.gc.ca:80/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?A=R&APATH=3&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=01&GID=837928&GK=1&GRP=1&LANG=E&O=D&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971%2C97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&TABID=1&THEME=70&Temporal=2006&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=. Adalwyd 3 January 2011. 
  16. "| Irish Examiner". Archives.tcm.ie. 2004-11-24. http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2004/11/24/story517225942.asp. Adalwyd 2011-08-19. 
  17. Christina Bratt Paulston. Linguistic Minorities in Multilingual Settings: Implications for Language Policies. J. Benjamins Pub. Co. tud. 81. ISBN 1-55619-347-5. 
  18. Pierce, David (2000). Irish Writing in the Twentieth Century. Cork University Press. tud. 1140. ISBN 1-85918-208-9. 
  19. Ó hÉallaithe, Donncha (1999). Cuisle. 
  20. 20.0 20.1 Central Statistics Office, 'Census 2011 - This is Ireland - see table 33a'www.cso.ie
  21. (Ffrangeg) Données clés sur breton, Ofis ar Brezhoneg
  22. "UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger, 2010". Unesco.org. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-411.html. Adalwyd 2011-08-19. 
  23. "CHIN/RCIP – Festivities". Virtualmuseum.ca. 1999-04-19. http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Festiva1/en/uccb/cont2/index.html. Adalwyd 2011-08-19. 
  24. "de beste bron van informatie over highlandclearances. Deze website is te koop!". highlandclearances.info. http://www.highlandclearances.info/clearances/postclearances_influenceabroad_canada.htm. Adalwyd 2011-08-19. 
  25. "Mixed report on Gaelic language". BBC News. 2005-10-10. http://news.bbc.co.uk/1/low/scotland/4326424.stm. Adalwyd 2011-08-19. 
  26. mae rhyw 600 o blant yn siaradwyr brodorol dwyieithog (amcangyfrif 2003, SIL Ethnologue).
  27. Tua 2,000 o siaradwyr rhugl."'South West:TeachingEnglish:British Council:BBC". BBC/British Council website (BBC). 2010. http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west. Adalwyd 2010-02-09. 
  28. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; ni osodwyd unrhyw destun ar gyfer y 'ref' iomtoday.co.im
  29. "Anyone here speak Jersey?". Independent.co.uk. 2002-04-11. Archived from the original on 2009-02-20. http://web.archive.org/web/20090220230122/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/anyone-here-speak-jersey-657175.html. Adalwyd 2011-08-19. 
  30. "Documentation for ISO 639 identifier: glv". Sil.org. 2008-01-14. http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=glv. Adalwyd 2011-08-19. 
  31. "2006 Official Census, Isle of Man". Gov.im. 2006-04-23. Archived from the original on 2012-06-29. https://archive.is/Dci4. Adalwyd 2011-08-19. 
  32.  Shelta. Ethnologue.
  33. Bakker a Grant, Peter a P. (2006). Atlas of Languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas. "Interethnic Communication in Canada, Alaska, and adjacent areas". Saskatoon, Canada: Gabriel Dumont Institute. ISBN 0920915809URL
  34. ROMLEX: Romani dialects
Ieithoedd Celtaidd / Celteg
Chwe Chenedl Geltaidd syml.png
Brythoneg- (P-Celteg) Goideleg- (Q-Celteg)
Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg
Flag of Cornwall.svg
Flag of Wales 2.svg
Flag of Ireland.svg
Flag of the Isle of Mann.svg
Flag of Scotland.svg
Llydaweg · Cernyweg · Cymraeg | Gwyddeleg · Manaweg · Gaeleg yr Alban
Ccross.png
Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd
Globe of letters.svg Eginyn erthygl sydd uchod am iaith. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.