Manaweg

Oddi ar Wicipedia

Iaith Geltaidd gynhenid Ynys Manaw yw Manaweg (Manaweg: Gaelg/Gailick). Mae'n perthyn yn agos i ieithoedd Celtaidd Iwerddon a'r Alban - Gwyddeleg a Gaeleg - fel rhan o'r is-deulu ieithyddol Celteg Q neu Goideleg (sydd gyda'r Frythoneg yn rhan o deulu mwy, sef Celteg Ynysol.

[golygu] Hanes

Credir i'r iaith Fanaweg gael ei chyflwyno i'r ynys gan ymsefydlwyr o Iwerddon yn y 4edd ganrif neu'r 5ed O.C. Ymsefydlai llwythi eraill o Iwerddon mewn rhannau gorllewinol o Gymru a'r Alban yn yr un cyfnod). Mae milewniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll. Does dim llenyddiaeth o'r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth. Dim ond yn y 18fed ganrif a'r 19eg y daw'r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i'r golwg (ac eithrio ambell arysgrifiad a chofnod byr) ar ffurf cyfieithiadau crefyddol, geiriaduron a gramdegau, yn ogystal â cherddi llafar a baledi â'i gwreiddiau yn yr 16eg ganrif efallai.

Daeth yr iaith i ben fel iaith gymunedol naturiol yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Bu farw siaradwr cynhenid olaf y Fanaweg, Ned Maddrell, yn 1974, ond mae'r iaith wedi cael ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Fe'i siaredir gan rai cannoedd o Fanawiaid - rhai sydd wedi dysgu'r iaith o ddiddordeb, a rhai o'u plant yn ogystal. Yn ôl cyfrifiad 2001 mae 1,689 yn gallu ei siarad, ei darllen a'i hysgrifennu.

[golygu] Treigladau

Mae arwyddion dwyieithog i'w gweld mewn llawer o lefydd, er enghraifft, Douglas. Sylwch fod enw Manaweg y dre, Doolish, wedi treiglo i Ghoolish.

Fel pob iaith Celtaidd, ceir treigladau^[1]. Mae dau treiglad ganddi: boggaghys (math o dreiglad meddal) a stronnaghys (math o dreiglad trwynol). Mae dau fath o boggaghys i'w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol. Dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau'r Gymraeg.

Dyma dreigladau Manaweg:

Treigladau Manaweg^[2]

Llythyren wreiddiol	Boggaghys		Stronnaghys
	Math cyntaf	Ail fath
p /p/	ph /f/	ph /f/	b /b/
t, th /t/	h /h/	t, th /t/	d /d/
çh /tʃ/	h /h/	çh /tʃ/	j /dʒ/
c, k keyl /kʲ/	ch /ç/	ch /ç/	g /gʲ/
c, k lheean /k/	ch /x/	ch /x/	g /g/
b /b/	v /v/, /w/	v /v/, /w/	m /m/
bw /bw/	w /w/	w /w/	mw /mw/
d, dh /d/	gh /ɣ/	d /d/	n/n/
j /dʒ/	y /j/	j /dʒ/	n'y /nj/
g keyl /gʲ/	y, gh /j/	y, gh /j/	ng /ŋʲ/
g lheean /g/	gh /ɣ/	gh /ɣ/	ng /ŋ/
f /f/	(dim)	(dim)	v /v/
s /s/	h /h/	t/t/	s /s/
str /st/	tr /t/	tr /t/	str /st/
sl /sl/	l /l/	cl /kl/	sl /sl/
sn /sl/	n, sn /n/, /sn/	n, sn /n/, /sn/	sn /sn/
sh /ʃ/	h /h/	ç /tʃ/	sh /ʃ/
m /m/	v /v/, /w/	v /v/, /w/	m /m/
mw /mw/	w /w/	w /w/	mw /mw/
qu /kw/	wh /ʍ/	wh /ʍ/	qu /kw/

[golygu] Geirfa

[golygu] Ymadroddau a geiriau

Manaweg	Ymadrodd agosa Gwyddelig	Ymadrodd agosa Gaeleg yr Alban	Ymadrodd agosa Cymraeg
Moghrey mie	Maidin mhaith	Madainn mhath	Bore da
Fastyr mie	Tráthnóna maith	Feasgar math	Prynhawn da
Slane lhiat, Slane lhiu	Slán leat, Slán libh	Slàn leat, Slàn leibh	Hwyl
Gura mie ayd, Gura mie eu	Go raibh maith agat, Go raibh maith agaibh	Tapadh leat, Tapadh leibh	Diolch
baatey	bád	bàta	cwch
barroose	bus	bus	bws
blaa	bláth	blàth	blodyn
booa	bó	bò	buwch
cabbyl	capall	capall	ceffyl
cashtal	caisleán, caiseal	caisteal	castell
creg	carraig	carraig, creag	carreg
eeast, yeeast	iasc	iasg	pysgod
ellan	oileán	eilean	ynys
gleashtan	gluaisteán, carr	càr	car
kayt	cat	cat	cathod
moddey	madra, madadh	madadh	ci
shap	siopa	bùth	siop
thie	tigh, teach	taigh	tŷ
eean	éan	eun, ian	aderyn
jees	beirt, dís	dithis	dau, dwy; pâr
oik	oifig	oifis	swydd
ushtey	uisce	uisge	dŵr

[golygu] Rhifau

Manaweg	Ymadrodd agosa Gwyddelig	Ymadrodd agosa Gaeleg yr Alban	Ymadrodd agosa Cymraeg
(unnane) un / nane [n 1][n 2]	aon (a haon) / amháin	aon	un
daa / jees[n 3][n 4]	dó, dhá / beirt / dís	dà / dithis	dau, dwy
tree[n 5]	trí	trì	tri, tair
kiare[n 6]	ceathair, ceithre	ceithir	pedwar, pedair
queig	cúig	còig	pump
shey	sé	sia	chwech
shiaght	seacht	seachd	saith
hoght	ocht (a hocht)	ochd	wyth
nuy	naoi	naoi	naw
jeih	deich	deich	deg
nane jeig, un jeig[n 7]	aon déag	aon deug	unarddeg, un deg un
daa yeig[n 8][n 9]	dó dhéag	dà dheug	deuddeg, un deg dau, un deg dwy
tree as feed[n 10]	fiche trí	trì air fhichead	tri ar hugain, dau ddeg tri
nane-jeig as feed[n 11]	triocha haon	aon dheug air fhichead	unarddeg ar hugain, tri deg un
tree as daeed[n 12]	daichead trí	dà fhichead is a trì	degain a thri, pedwar deg tri
tree feed as tree[n 13]	seasca trí	trì fhichead is a trì	trigain a thri, chwe deg tri
kiare feed as tree[n 14]	ochtó trí	ceithir fhichead is a trì	pedwar ugain a thri, wyth deg tri
keead as daa-yeig as feed[n 15]	céad triocha dó	ceud dà dheug air fhichead	cant a deuddeg ar hugain, cant tri deg tri

[golygu] Nodau am rifau

1. ↑ Unnane sydd y ffurf lawn. Fel arfer, mae un i'w weld efo enwau, a mae un i'w weld ar ei ben ei hun neu efo rhagenwau.
2. ↑ Mae treiglad boggaghys yr ail fath ar ôl un.
3. ↑ Mae treiglad boggaghys yr math cyntaf ar ôl daa. Mae jeig yn treiglo i yeighefyd.
4. ↑ Dydy "daa" a "jees" ddim ddim yn ffurfiau benwyaidd a gwrywaidd fel dau a dwy. Mae "daa" i'w weld efo enwau, a mae "jees" i'w weld ar ei ben ei hun ny efo f rhagenwau. Er enghraifft, dywedwyd "nane, jees, tree, kiare, queig" am rifo, neu "honnick mee jees jeu" ("welais i ddau ohonyn"); ond "ta daa vac oc" (mae gennon nhw dau fab).
5. ↑ Does dim ffurfiau benywaidd / gwrywaidd.
6. ↑ Does dim ffurfiau benywaidd / gwrywaidd.
7. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng un a jeig, a bydd ganddo fo treiglad boggaghys yr ail fath. Er enghraifft, un chayt jeig yn lle un deg un o gathod neu unarddeg cathod.
8. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng daa a yeig, a bydd ganddo fo treiglad boggaghys y math cyntaf. Er enghraifft, daa chayt yeig yn lle dwy gathod neu deuddeg cathod.
9. ↑ Does dim ffurf *jees jeig.
10. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng tree a feed.
11. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng nane a jeig.
12. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng tree a daeed.
13. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng feed a tree.
14. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng feed a tree.
15. ↑ Mae'r enw i'w weld rhwng keead a as.

Mae ffurfiau lluosog i'w weld ar ôl llawer o rifau.

• Does dim ffurf luosog ar ôl un neu daa
• Does dim ffurf luosog ar ôl lluosrifau o 20 (yn cynnwys 100, 1000 at ati)
• Fel arfer, does dim ffurf luosog ar ôl fesurau, er enghraifft, arian ac amser.

[golygu] Arddodiadau

Fel yng Nghymraeg, mae arddodiadau Manaweg yn treiglo yn ôl y person. Mae gennon nhw ffurfiau pendant iawn hefyd. Dyma ffurfiau "ec" (~ "gan"), a'r ffurfiau pendant iawn yn italig:

Ffurfiau ec

		Unigol	Lluosog
Person cyntaf		aym ayms	ain ainyn
Ail berson		ayd ayds	eu euish
Trydedd person	Gwrywaidd	echey echeysyn	oc ocsyn
	Benywaidd	eck ecksh	oc ocsyn

[golygu] Cyfeiriadau

1. ↑ Broderick 1984–86, 1:7–21; 1993, 236–39; Thomson 1992, 132–35
2. ↑ Brian Stowell (1998). Y Coorse Mooar, 2

[golygu] Llyfryddiaeth

• G. Broderick, A Handbook of Late Spoken Manx. 3 cyfrol. (Llundain, 1984-86)

[golygu] Cysylltiadau allanol

Argraffiad Manaweg Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

• Newyddion ym Manaweg (clywedol)

[golygu] Gweler hefyd

• Llenyddiaeth Fanaweg

Ieithoedd Celtaidd / Celteg
	Brythoneg- (P-Celteg) Goideleg- (Q-Celteg) Llydaweg · Cernyweg · Cymraeg | Gwyddeleg · Manaweg · Gaeleg yr Alban
Gwelwch hefyd: Ieithyddiaeth · Y Celtiaid · Gwledydd Celtaidd

Eginyn erthygl sydd uchod am iaith. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato

Eginyn erthygl sydd uchod am Ynys Manaw. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato