De Affrica

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
De Affrica
Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg
Coat of arms of South Africa (heraldic).svg
Arwyddair ǃke e: ǀxarra ǁke Edit this on Wikidata
Math gwladwriaeth sofran, gwlad Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôl de, Affrica Edit this on Wikidata
Lb-Südafrika.ogg Edit this on Wikidata
Prifddinas Pretoria, Bloemfontein, Tref y Penrhyn Edit this on Wikidata
Poblogaeth 59,622,350 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 31 Mai 1910 Edit this on Wikidata
Anthem National anthem of South Africa Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Cyril Ramaphosa Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+2, UTC+03:00, Africa/Johannesburg Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i Aisai Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Saesneg, Afrikaans, Southern Ndebele, Northern Sotho, Sesotho, Swazi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Swlw Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol De Affrica Edit this on Wikidata
Gwlad Baner De Affrica De Affrica
Arwynebedd 1,221,037 ±1 km² Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Namibia, Botswana, Lesotho, Simbabwe, Eswatini, Mosambic Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 29°S 24°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol Government of South Africa Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaethol Parliament of South Africa Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Arlywydd De Affrica Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Cyril Ramaphosa Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Arlywydd De Affrica Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Cyril Ramaphosa Edit this on Wikidata
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $349,419 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $5,724 ±0.01 Edit this on Wikidata
Arian South African rand Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 25 ±1 %, 27.2 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 2.363 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.699 Edit this on Wikidata
Mae'r erthygl yma am y wlad. Am yr ardal o'r cyfandir Affrica, gwelwch De Affrica (rhanbarth).

Gweriniaeth yn Affrica sydd yn cynnwys Penrhyn Gobaith Dda yw De Affrica neu De'r Affrig. Gwledydd cyfagos yw Namibia, Botswana, Simbabwe, Mosambic, [Eswatini]] a Lesotho.

O holl wledydd cyfandir Affrica, De Affrica yw'r wlad sydd wedi gweld y mewnfudiad mwyaf o bobl o Ewrop, yn arbennig o'r Iseldiroedd a Phrydain, ond hefyd o Ffrainc a'r Almaen. Trefedigaeth Iseldiraidd oedd yna yn y dechreuad,[1] ond cafodd Prydain Fawr Trefedigaeth Penrhyn Gobaith Dda o'r Iseldiroedd ar ôl cytundeb Amiens yn 1805. Yn y 1830au a'r 1840au symudodd ymsefydlwyr Iseldiraidd i barthau y tu fewn yr wlad i sefydlu y Gweriniaethau Boer yn Nhransvaal a'r Dalaith Rydd Oren.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth De Affrica

Saif De Affrica ar ran deheuol cyfandir Affrica, wedi ei hamgylchynu ar dair ochr gan y môr. Mae gan y wlad dros 2,500 km (1,553 milltir) o arfordir. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Namibia, Botswana, Simbabwe, Mosambic a Eswatini, tra mae Lesotho yn cael ei hamgylchynu gan Dde Affrica.

O gwmpas yr arfordir mae rhimyn gweddol gul o dir isel, er ei fod yn lletach mewn ambell fan, megis talaith KwaZulu-Natal yn y dwyrain. Yng nghanol y wlad mae llwyfandir uchel. Yn rhan orllewinol y llwyfandir yma, ceir y Karoo, sy'n boeth iawn yn yr haf ond yn oer iawn yn y gaeaf. Dim ond dwy afon fawr sydd gan Dde Affrica, Afon Limpopo ac Afon Oren.

Mynydd uchaf y wlad yw Njesuthi, sy'n 3,410 metr o uchder. Saif yng ngorllewin y wlad, ar y ffîn â Lesotho.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes De Affrica

Ceir tystiolaeth archaeolegol fod yr ardal sydd heddiw yn Dde Affrica yn gartref i un grud esblygiad pobol. Darganfuwyd rhai o'r olion dynol hynaf, sy'n dyddio dros 2.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn y wlad. Darganfuwyd olion australopithecus africanus yn Taung, Sterkfontein, Swartkrans, a Kromdraai, ac olion australopithecus robustus, sy'n dyddio yn ôl tua 3 miliwn o flynyddoedd, ym Makapansgat. Bu homo habilis, yr offerwr cyntaf, yn byw yn Ne Affrica rhyw 2.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac ymddangosodd homo sapiens yn gyntaf yno rhwng 125 000 a 50 000 o flynyddoedd yn ôl.

Trigolion cyntaf De Affrica oedd pobl Khoisan, helwyr-gasglwyr y San a bugeiliaid y Khoikhoi. Credir i'r bobl Bantu (hynafiaid y mwyafrif o bobl duon y Dde Affrica fodern) gyrraed tua 100 OC, gan ddod â dulliau byw a thechnoleg Oes yr Haearn gynnar i'r rhanbarth gydan nhw. O ganlyniad cafodd y grwpiau ethnig gwreiddiol eu cymhathu neu eu gwthio i ardaloedd ffiniol; heddiw mae eu disgynyddion yn byw yn niffeithdir y Kalahari ym Motswana (San) a de Namibia (Khoikhoi).

Y sefydlwyr Ewropeaidd cyntaf yn Ne Affrica oedd yr Iseldirwyr. Yn ystod y Rhyfeloedd Napoleonig yn Ewrop, meddiannodd Ffrainc yr Iseldiroedd, a meddiannodd y Deyrnas Unedig rhanbarth Penrhyn Gobaith Da dwywaith, yn 1795 a 1806. Yn 1814, tua diwedd oes yr ymladd yn Ewrop, prynodd y DU Gwladfa'r Penrhyn o'r Iseldirwyr am £6 miliwn. Ar ôl 1820 ymfudodd miloedd o Brydeinwyr i Dde Affrica, a mynnon nhw bod cyfraith Brydeinig yn cael ei gorfodi yn y wlad. Daeth Saesneg yn y iaith swyddogol yn 1822, rhoddwyd amddiffyniad i'r Khoikhoi, a diddymwyd caethwasiaeth yn 1833. Yn yr un cyfnod, ymestynnodd y Zulu, dan eu brenin Shaka, eu hawdurdod dros ran helaeth o'r hyn sy'n awr yn Dde Affrica.

Teimladau chwerw oedd gan y trigolion o dras Iseldiraedd, a ddaeth i'w handnabod fel y Boeriaid o ganlyniad i'r mesurau hyn, ac arweiniodd hyn at y Daith Fawr, pan fudodd rhyw 10 000 o Foeriaid i ogledd De Affrica rhwng 1836 a 1838. Mudodd y voortrekkers (rhagredegyddion) yma tua'r dwyrain a'r gogledd, a chyfaneddasant o amgylch yr Afon Oren, yr Afon Vaal, ac yn Natal. Yn dilyn ymosodiadau milwrol yn 1836 gyrron nhw lwyth y Ndebele tu hwnt i'r Afon Limpopo ac yn 1838 trechon nhw'r Zulu ym Mrwydr Afon Bloed cyn sefydlu cyfres o aneddiadau yn y rhanbarth. Meddiannodd y Prydeinwyr, a oedd yn dymuno cadw rheolaeth dros y voortrekkers, ranbarth arfordirol Natal a sefydlwyd Trefedigaeth y Goron yno yn 1843.

Gadawodd y mwyafrif o Foeriaid Natal ac aethant i'r gogledd a'r gorllewin, lle sefydlon nhw weriniaethau'r Wladwriaeth Rydd Oren a Thransvaal. Llechfeddiannodd y Prydeinwyr diroedd y Xhosa ar hyd oror dwyreiniol y Penrhyn mewn cyfres o ryfeloedd gwaedlyd. Enillodd llywodraethwr Gwladfa'r Penrhyn, Syr Harry Smith, reolaeth dros diriogaeth yr Afon Oren yn 1848. Ond gwadwyd ei bolisïau imperialaidd gan lywodraeth Brydeinig a oedd yn awyddus i gwtogi ei hymrwymiad yn Ne Affrica. Cydnabu Prydain annibyniaeth Boeriaid y Transvaal yng Nghytundeb Afon Sand yn 1852, ac annibyniaeth y Wladwriaeth Rydd Oren yng Nghytundeb Bloemfontein yn 1854.

Erbyn diwedd y 1850au cyfunwyd tiriogaethau Boeriaid y Transvaal tu hwnt i'r Afon Vaal yn swyddogol fel De Affrica, neu Weriniaeth Transvaal. Er ymgeisio'n ofer i uno'r weriniaeth a'r Wladwriaeth Rydd Oren, cadwodd y ddwy weriniaeth Foer gysylltiadau agos yn y blynyddoedd wedi hynny. Ymladdwyd Ail Ryfel y Boer rhwng 1899 a 1902. Ceisiodd yr Ymerodraeth Brydeinig feddiannu tiriogaethau gweriniaethau annibynnol y Boeriaid. Disgwylid y byddai'r rhyfel drosodd mewn ychydig fisoedd, ond llwyddodd y Boeriaid i wrthsefyll byddinoedd yr ymerodraeth am dair blynedd. Yn y diwedd, ymgorfforwyd y gweriniaethau yn yr Ymerodraeth Brydeinig.

System yn Ne Affrica o gadw pobl o wahanol hil ar wahân oedd Apartheid (Afrikaans, yn golygu "arwahanrwydd". Gweithredwyd y system rhwng 1948 a 1994. Dechreuwyd datblygu'r system pan gafodd De Affrica statws dominiwn hunanlywodraethol o fewn yr Ymerodraeth Brydeinig, a daeth i'w llawn dŵf wedi 1948. Dechreuwyd cael gwared o'r system mewn cyfres o drafodaethau rhwng 1990 a 1993, gan ddiweddau gydag etholiad cyffredinol 1994, y cyntaf i'w gynnal yn Ne Affrica gyda phawb yn cael pleidlais. Daeth Nelson Mandela yn Arlywydd, a pharhaodd yn y swydd hyd 1999, pan olynwyd ef gan Thabo Mbeki.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Gwleidyddiaeth De Affrica

Taleithiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Ers 1994, mae naw talaith (gyda'u prifddinasoedd):

Diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Diwylliant De Affrica

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Economi Affrica

Demograffeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Demograffeg De Affrica
Poblogaeth De Affrica 1961-2004
Cyfrifiad 2001 Amcangyfrif 2006
Poblogaeth 44,819,778 47,390,900
Grŵp ethnig (%)
Du Affricanaidd
Gwyn
Cymysg
Indiaidd neu Asiaidd
79.0
9.6
8.9
2.5
79.5
9.2
8.9
2.5
Iaith Gartref (%)
Swlw
Xhosa
Afrikaans
Sotho'r Gogledd
Saesneg
Tswana
Sesotho (Sotho'r De)
Tsonga
Swati
Venda
Ndebele
23.8
17.6
13.3
9.4
8.2
8.2
7.9
4.4
2.7
2.3
1.6

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "African History Timeline". Prifysgol West Chester, Pennsylvania.