Setswana

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynoliaith, iaith fyw Edit this on Wikidata
MathSotho–Tswana Edit this on Wikidata
Enw brodorolseTswana Edit this on Wikidata
Nifer y siaradwyr 
  • 4,500,000
  • cod ISO 639-1tn Edit this on Wikidata
    cod ISO 639-2tsn Edit this on Wikidata
    cod ISO 639-3tsn Edit this on Wikidata
    GwladwriaethBotswana, Namibia, De Affrica, Simbabwe Edit this on Wikidata
    RhanbarthNorth West Province Edit this on Wikidata
    System ysgrifennuyr wyddor Ladin Edit this on Wikidata
    Corff rheoleiddioPan South African Language Board Edit this on Wikidata
    Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

    Un o'r ieithoedd Bantŵ a siaredir yn Neheudir Affrica gan tua 8.2 miliwn o bobl yw Setswana, (yr enw yn yr iaith ei hun) a adnabyddir hefyd wrth ei henw Tswana, ac a sillafwyd yn flaenorol Secoana yn Saesneg.[1] Mae'n perthyn i'r teulu iaith Bantw o fewn cangen Sotho-Tswana Parth S (S.30), ac mae'n perthyn yn agos i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a De Sotho (Sesotho), yn ogystal â'r iaith Kgalagadi a'r iaith Lozi.[2]

    Mae Setswana yn iaith swyddogol ac yn lingua franca yn Botswana ac yn Ne Affrica. Mae llwythau Tswana i'w cael mewn mwy na dwy dalaith yn Ne Affrica, yn bennaf yn y Gogledd Orllewin, lle mae tua phedair miliwn o bobl yn siarad yr iaith. Mae amrywiad trefol ar yr iaith, o'r enw Pretoria Sotho, sy'n cynnwys bratiaith ac yn wahanol i Setswana ffurfiol: dyma brif iaith unigryw dinas Pretoria. Y tair talaith yn Ne Affrica sydd â'r nifer fwyaf o siaradwyr yw Gauteng (tua 11%), Northern Cape, a Gogledd Orllewin (dros 70%). Hyd at 1994, roedd pobl Tswana De Affrica yn ddinasyddion tybiannol o Bophuthatswana, un o bantustaniaid y gyfundrefn apartheid. Mae gan yr iaith Setswana yn Nhalaith y Gogledd-orllewin amrywiadau lle mae'n cael ei siarad yn ôl y llwythau a geir yn niwylliant Tswana (Bakgatla, Barolong, Bakwena, Batlhaping, Bahurutshe, Bafokeng, Batlokwa, Bataung, a Bapo, ymhlith eraill); mae'r iaith ysgrifenedig yn aros yr un fath. Mae nifer fechan o siaradwyr hefyd i'w cael yn Zimbabwe (nifer anhysbys) a Namibia (tua 10,000 o bobl).[1]

    Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

    Dwysedd siaradwyr Setswna, De Affrica, 2011
    Canran siaradwyr Setswana, De Affrica, 2011
    Arwydd teirieithog: Saesneg, Afrikaans a Sestwana, yng Ngardd Fotaneg Walter Sisulu ger Johannesburg
    Dyn o Namibia yn siarad Setswana

    Yr Ewropead cyntaf i ddisgrifio'r iaith oedd y teithiwr Almaeneg Hinrich Lichtenstein , a drigai ymhlith y bobl Tswana Batlhaping ym 1806 er na chyhoeddwyd ei waith tan 1930. Roedd yn ystyried Tswana ar gam fel tafodiaith y Xhosa , a'r enw a ddefnyddiodd am mae'n bosibl bod yr iaith "Beetjuana" hefyd wedi cwmpasu'r ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol.

    Gwnaed y gwaith mawr cyntaf ar Tswana gan y cenhadwr Prydeinig, Robert Moffat, yr hwn hefyd oedd wedi byw yn mysg y Batlhaping, ac a gyhoeddodd Bechuana Spelling Book ac A Bechuana Catechism yn 1826. Yn y blynyddoedd dilynol, cyhoeddodd amryw lyfrau ereill o'r Bibl, ac yn 1857, llwyddodd i gyhoeddi cyfieithiad cyflawn o'r Beibl.[3]

    Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana ym 1833 gan y cenhadwr, James Archbell, er ei fod wedi'i fodelu ar ramadeg Xhosa. Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana a oedd yn ei hystyried yn iaith ar wahân i Xhosa (ond nid yn iaith ar wahân i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol o hyd) gan y cenhadwr Ffrengig, E. Casalis yn 1841. Newidiodd ei feddwl yn ddiweddarach, a mewn cyhoeddiad o 1882, nododd fod ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol yn wahanol i Tswana.[4]

    Roedd Sol Plaatje, dealluswr ac ieithydd o Dde Affrica, yn un o'r awduron cyntaf i ysgrifennu'n helaeth yn ac am yr iaith Tswana.[3]

    Orgraff[golygu | golygu cod y dudalen]

    Rhybydd ar "lledaeniad alcohol a HIV ac AIDS" (Kanamo ya bojalwa le mogare wa HIV le bolwetse jwa AIDS) yn Setswana

    Mae'r llythrennau yn cael eu ynganu fwy neu lai fel Cymraeg, ac eithrio g , sy'n swnio fel ch yn bach a j, sy'n cael ei ynganu yr un peth â'r Saesneg. Mae'r llythyren š yn cael ei ynganu fel sh . Mae'r seiniau clic c , q ac x a'r llythrennau v a z yn digwydd mewn geiriau estron yn unig, fel y rhai o De Ndebele neu isiZulu. Mae gan yr iaith hefyd sŵn sy'n debyg i'r 'll' Gymraeg ond ag 't' cyn yr ll, gelwir yn Affricate ochrol alfeolaidd di-lais (Voiceless alveolar lateral affricate).

    Geirfa elfennol[golygu | golygu cod y dudalen]

    Enghreifftiau o eiriau a dywediadau:

    Cymraeg Tswana
    Croeso Kamogelo (enw) / Amogela (berf)
    Diolch Ke itumetse (ffurfiol) Ke a leboga (anffurfiol)
    Shwmae / helo Dumela (unigol) / Dumelang (lluosog)
    Hwyl fawr Sala sentle (cadwch mewn cyswllt) / Tsamaya sentle (ewch yn dda)
    Plîs Tswee tswee
    Dim ysmygu Ga go tsubiwe
    Dim mynediad Ga go tsenwe
    Gwyliwch rhag y grisiau Tlhokomela fa o gatang teng
    Gwyliwch! Ela tlhoko
    Penblwydd Hapus i chi Masego a Letsatsi la Matsalo
    Cyfarchion y tymor Ditumediso tsa setlha
    Nadolig Llawen Masego a Keresemose
    Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda Masego a Keresemose le Boitumelo mo Ngwageng o Mošwa
    Rwy'n dod o Gymru Ke tswa kwa Wales

    Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

    • Peace Corps Botswana: An Introduction to the Setswana Language
    • Setswana: Grammar Handbook. Peace Corps Language Handbook Series
    • "E-books for children with narration in Setswana". Unite for Literacy library. Cyrchwyd 2014-06-21.
    • "The languages of South Africa". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Mawrth 2011. Cyrchwyd 21 Mehefin 2014.
    • About Setswana
    • Ke ya o rata ("Dw i'n mynd i dy garu di") cân pop gan Thabo Kane

    Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

    1. 1.0 1.1 "Setswana". Ethnologue. Cyrchwyd 2022-04-22.
    2. Makalela, Leketi (2009). "Harmonizing South African Sotho Language Varieties: Lessons From Reading Proficiency Assessment" (yn en). International Multilingual Research Journal 3 (2): 120–133. doi:10.1080/19313150903073489.
    3. 3.0 3.1 Janson & Tsonope 1991, tt. 36–37
    4. Janson & Tsonope 1991, tt. 38–39
    Globe of letters.svg Eginyn erthygl sydd uchod am iaith. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.
    Flag of Botswana.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Fotswana. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.