Sol Plaatje

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Solomon Tshekisho Plaatje
Ganwyd (1876-10-09)9 Hydref 1876
Doornfontein near Boshof, Orange Free State
Bu farw 19 Mehefin 1932(1932-06-19) (55 oed)
Pimville, Soweto
Man gorwedd Mynwent West End, Kimberley
Cenedl De Affricanwr
Gwaith Llenor a Gwleidydd
Enwog am Un o sylfaenwyr yr ANC, ieithydd ac hyrwyddwr iaith Setswana

Roedd Solomon Tshekisho Plaatje, fel rheol Sol Plaatje (9 Hydref 1876 - 19 Mehefin 1932) yn adnabyddus yn rhyngwladol fel newyddiadurwr, ymgyrchydd iaith, awdur a gwleidydd amlieithog o Dde Affrica, ac un o sefydlwyr Cyngres Genedlaethol Brodorol De Affrica (SANNC), a elwir bellach yn yr ANC. Cymaint bu ei gyfraniad i'r iaith a'r diwylliant Tswana ac at hawliau pobl frodorol De Affrica fel iddo gael ei gydnabod wedi cwymp Apartheid gan enw Cyngor Bwrdeistref Sol Plaatje (sy'n cynnwys dinas Kimberley), ar ei ôl a Phrifysgol Sol Plaatje yn y ddinas honno hefyd, a agorodd ei drysau yn 2014.[1]

Cyd-desun[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd yn frodor o Boshoff, Orange Free State, yn ieithydd cyntaf, sydd ar wahân i'w Setswana brodorol, prif iaith Botswana ac iaith fwyafrifol talaith 'North West' De Affrica gyfoes, hefyd gallai siarad Saesneg, Afrikaans, Iseldireg, Ffrangeg, Almaeneg, Sotho, Zulu a Xhosa . Cyfieithodd nifer o weithiau gan awduron Duon i ieithoedd Ewropeaidd, a gweithiau Saesneg, yn enwedig gweithiau William Shakespeare, i'w famiaith, Tswana.

Yn ystod yr Ail Ryfel y Boer rhwng 1899 a 1902, bu'n gweithio fel newyddiadurwr rhyfel, yn ddiweddarach fel cyhoeddwr papurau newydd y K Limited a Becoana (1901-1908) a Tsala a Batho ("Volksvriend", ers 1912). Bu'n gwasanaethu fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Gyngres Genedlaethol Affricanaidd (ANC) ac mae'n teithio fel gweithredwr y Mudiad Hawliau Sifil Du sawl gwaith i Ganada (1920), yr Unol Daleithiau (1921) lle cyfarfu â'r ymgyrchwyr hawliau duon, Marcus Garvey a W. E. B. Du Bois. ac Ewrop. Bu farw ar 19 Mehefin 1932 yn Johannesburg.

Bywyd cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Dirprwyaeth y South African Native National Congress i Loegr, Mehefin 1914. Ch-Dde: Thomas Mapike, Rev. Walter Rubusana, Rev. John Dube, Saul Msane, Sol Plaatje

Ganed Solomon Tshekisho Plaaitjie, yn Doornfontein, ger Boshof, Orange Free State, (a adwaenir bellach fel Talaith y Wladwriaeth Rydd), chweched plentyn o wyth i John a Martha, o lwyth y Tswana. Enw ei daid oedd Selogilwe Mogodi (1836-1881), ond rhoddodd ei ddarparwr gwaith, ffermwr gyda'r fan Groenewald, y llysenw Plaaitjie iddo. Yn ddiweddarach, defnyddiodd ei deulu ef fel fan. Pan oedd Solomon yn bedair oed, symudodd ei deulu i Pniel, yn y Cape Colony i weithio i genhadwr o'r Almaen, Ernst Westphal a'i wraig, Wilhelmine. Yno cafodd addysg cenhadol. Pan basiodd ei gyd-fyfyrwyr, dysgodd Wilhelmine ef yn bersonol, a rhoddodd iddo feiolin a phiano i'w chwarae yn ogystal â chanu. Pan oedd yn 15 oed, bu'n gweithio fel athro ysgolheigaidd ac yn y swydd am ddwy flynedd.

Ar ôl gadael yr ysgol, symudodd i Kimberley a dechreuodd weithio fel negesydd telegraff ar gyfer y swyddfa bost. Wedi hynny ysgrifennodd a phasiodd yr arholiad clerc, (yr uchaf yn y drefedigaeth) gyda marciau uwch nag unrhyw ymgeisydd arall wrth deipio yn ogystal ag yn yr Iseldireg. Gydag hynny, enillodd yr hawl i bleidlais - y ddeddf ar y pryd yn Nhrefedigaeth y Penrhyn oedd, os oedd person hŷn na 21 oed yn gallu darllen ac ysgrifennu yn yr Iseldiroedd a'r Saesneg, gâi'r hawl i'r bleidlais. Daeth yr hawl yma i ben pan ddaeth rheolaeth Prydain i ben.

Ieithydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Sol Plaatje (canol) yn ymddangos yn sioe 'Cradle of the World', 1923 Llundain

Magwyd Plaatje yn siaradwr Setswana (gelwir hefyd yn Tswana) a daeth yn rhugl mewn o leiaf saith iaith (Saesneg, Iseldireg (a oedd yn dal yn iaith swyddogol ac iaith addysg yn Ne Affrica nes yr 1920au), Afrikaans (a safonwyd ac enillodd statws yn ystod ei fywyd, er mai dyma oedd iaith bob-dydd mwyafrif y bobl a ystyriwyd yn "siaradwyr Iseldireg"), Xhosa, Zulu, Almaeneg a Ffrangeg. Gweithiodd fel cyfieithydd llys yn ystod y Gwarchae Mafeking yn Rhyfel y Boer, a chyfieithodd waith William Shakespeare i Tswana. Byddai ei ddawn am iaith yn arwain at yrfa mewn newyddiaduraeth ac ysgrifennu. Bu'n olygydd ac yn berchen-berchennog baour Sestwana, Kuranta ya Becoana ("Gazette Bechuana") yn Mahikeng, ac yn Kimberley, y Tsala ya Becoana ("Cyfaill Bechuana") a'r Tsala ya Batho ("Cyfaill y Bobl").

Plaatje oedd y person du gyntaf o Dde Affrica gyntaf i ysgrifennu nofel yn Saesneg - Mhudi. Ysgrifennodd y nofel yn 1919, ond dim ond yn 1930 y cafodd ei chyhoeddi. Yn 1928 cyhoeddodd yr awdur Zulu RRR Dhlomo nofel Saesneg o'r enw An African Tragedy, dan wasg y cenhadwr, Lovedale Press, yn Alice. Golyga hyn yn mai nofel Dhlomo oedd y nofel gyntaf gan berson croenddu o Dde Affrica yn Saesneg, er mai nofel Plaatje, 'Mhudi', oedd yr un a ysgrifenwyd gyntaf). Ysgrifennodd hefyd Native Life in South Africa, a ddisgrifiwyd gan Neil Parsons fel "un o'r llyfrau mwyaf rhyfeddol ar Affrica gan un o awduron mwyaf nodedig y cyfandir",[2] a Boer War Diary a gyhoeddwyd gyntaf 40 mlynedd ar ôl ei farwolaeth.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Amgueddfa Sol Plaatje, Kimberley - noder arwydd uniaith Saesneg
Pwerdŷ Sol Plaatje

Llyfrau yn Setswana[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfieithiadau o ddramâu William Shakespeare i'r Setswana.

  • Dikhontsho tsa bo-Juliuse Kesara - Julius Caesar
  • Diphosho-phosho - The Comedy of Errors

Llyfrau Saesneg[golygu | golygu cod y dudalen]

Llyfrau Saesneg a gyhoeddwyd yn ystod ei fywyd:

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]