Libia

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Libya)
Jump to navigation Jump to search
Libya
The emblem on the passport of Libya.svg
Math gwladwriaeth sofran, gwlad, Un o wledydd môr y canoldir Edit this on Wikidata
Prifddinas Tripoli Edit this on Wikidata
Poblogaeth 5,658,475 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 24 Rhagfyr 1951 Edit this on Wikidata
Anthem Libya, Libya, Libya Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Fayez al-Sarraj Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+2, EET Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Arabeg, Modern Standard Arabic Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Gogledd Affrica Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Libia Libia
Arwynebedd 1,759,541 ±1 km² Edit this on Wikidata
Gerllaw Y Môr Canoldir Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Yr Aifft, Swdan, Tiwnisia, Algeria, Tsiad, Niger Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 27°N 17°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff deddfwriaethol House of Representatives, High Council of State Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaeth Aguila Salah Issa Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Prime Minister of Libya Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Fayez al-Sarraj Edit this on Wikidata
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP) $50,984 million Edit this on Wikidata
CMC y pen $5,978 Edit this on Wikidata
Arian Dinar Libia Edit this on Wikidata
Wrth gefn 79,417,877,682 $ (UDA) Edit this on Wikidata
Canran y diwaith 19 ±1 % Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant 2.467 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol 0.706 Edit this on Wikidata

Gwlad yng ngogledd Affrica, sy'n ffinio â'r Môr Canoldir, yw Libia. Mae wedi ei lleoli rhwng yr Aifft i'r dwyrain, Swdan i'r de-ddwyrain, Tsiad a Niger i'r de ac Algeria a Tiwnisia i'r gorllewin. Ei phrifddinas yw Tripoli. Tair rhanbarth draddodiadol y wlad yw Tripolitania, y Fezzan a Cyrenaica. Mae'r wlad yn un o'r 10 gwlad sy'n cynhyrchu mwyaf o olew drwy'r byd.

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth Libia

Mae rhan fawr o Libia'n gorwedd yn anialwch y Sahara, gyda 1,800,000 kilometr sgwar (700,000 milltir sgwar). Hi yw'r bedwaredd wlad fwyaf yn Affrica, a'r 17ed yn y byd. Mae 1.7 miliwn o drigolion y wlad yn byw yn Tripoli, y brif ddinas, allan o boblogaeth o 6.4 miliwn.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes Libia

Cynhanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Celfyddyd cynhanes mewn ogof yn Tadrart Acacus.

Dros 10 mil o flynyddoedd yn ôl roedd 90% o'r wlad yn llawn o blanhigion a choed, gyda hinsawdd debyg i wledydd y Canoldir. Dengys tystiolaeth archaeolegol mai'r Berberiaid oedd yn byw yn y rhan yma o Affrica yn Oes Newydd y Cerrig. Gallent dyfu cnydau a magu anifeiliaid.

Y Ffeniciaid a'r Groegwyr[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua 500 CC roedd dylanwad Ffeniciaid ar yr ardal yn gryf a gwelwyd sefydlu tair dinas yn yr ardal rydym heddiw'n ei alw'n Tripolis ("tair dinas"). Erbyn 630 roedd yr Hen Roegiaid wedi sefydlu 630 BC, porthladd Cyrene ac yna pedair dinas arall yn ystod y blynyddoedd dilynol, a galwyd rhain y Pentapolis ("pum dinas").

Tyfodd Cyrene yn un o ganolfannau celfyddydol ac academig drwy gydol y byd Groegaidd, gyda'i hysgol meddygol a phensaerniol a'i chanolfannau dysg heb eu hail drwy'r byd.

Y Rhufeiniaid[golygu | golygu cod y dudalen]

Ymosododd y Rhufeiniaid ar yr ardal o gwmpas Tripoli) yn 106 CC ac erbyn 64 CC roedd llengoedd Iwl Cesar wedi cadarnhau a chryfhau'r dair ardal yn Rhanbarth Rufeinig, gan greu (o ran tiriogaeth) am y tro cyntaf y ffiniau presennol.

Llewyrchodd yr economi am rai canrifoedd o dan y Rhufeiniaid.

Chwyldro 1969[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar y 1af o Fedi 1969 cafwyd coup d'état yn y wlad a daeth Muammar al-Gaddafi i rym ar ôl trechu'r Brenin Idris tra fod y brenin yn Nhwrci yn cael triniaeth meddygol.

Chwyldro 2011[golygu | golygu cod y dudalen]

Baner 1951 - 1969, a ddefnyddiwyd cyn Gaddafi ac a ddefnyddiwyd gan yr ochr wrth-Gaddafi yn ystod protestiadau 2011 fel baner de-facto'r Weriniaeth newydd.
Searchtool.svg
Prif erthygl: Rhyfel Cartref Libia

Yn Chwefror 2011 llifodd ton ar ôl ton o brotestiadau gwleidyddol drwy'r Dwyrain Canol; ffynhonnell y protestiadau hyn oedd Tiwnisia ac yna'r Aifft yn Ionawr 2011 a gwelwyd ymgyrch gref drwy Lybia i gael gwared â Gaddafi a'i ddull unbeniaethol o reoli. Dyw hyn ddim yn syndod o gofio fod y ddwy wlad yma (Tiwnisa a'r Aifft) o fewn tafliad carreg i Lybia (ffiniau dwyreiniol a gorllewinol).

Erbyn 23ain o Chwefror roedd Gaddafi wedi colli rheolaeth o lawer iawn o drefi'r wlad ac yn ôl nifer o adroddiadau roedd dros fil o bobl wedi marw.

Ar yr 17fed o Fawrth pasiwyd "mesur 1973" gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig o 10 pleidlais i 0 gyda Rwsia, Tsieina ac India yn ymatal. Roedd y mesur yn caniatau gwaharddiad hedfan ac i warchod trigolion Lybia "drwy unrhyw ddull angenrheidiol". Deuddydd wedyn roedd Awyrlu Ffrainc wedi ymosod ar 4 o danciau Gaddafi.[1]

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Economi Libia

Mae Libia'n wlad ffynnianus sy'n elwa o'r cyfoeth olew a geir yn Niffeithwch Libia a mannau eraill yn ne'r wlad.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]