Nigeria

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Federal Republic of Nigeria
Gweriniaeth Ffederal Nigeria
Baner Nigeria Arfbais Nigeria
Baner Arfbais
Arwyddair: Unity and Faith, Peace and Progress
Anthem: Codwch, Gymrodyr!
Lleoliad Nigeria
Prifddinas Abuja
Dinas fwyaf Lagos
Iaith / Ieithoedd swyddogol Saesneg
Llywodraeth Gweriniaeth ffederal
 • Arlywydd Muhammadu Buhari
Annibyniaeth

 • Datganwyd
 • Cydnabuwyd
oddi wrth y Deyrnas Unedig
1 Hydref 1960
1 Hydref 1960
Arwynebedd
 - Cyfanswm
 - Dŵr (%)
 
923,667 km² (32fed)
1.4
Poblogaeth
 - Amcangyfrif 2005
 - Cyfrifiad 1991
 - Dwysedd
 
88,992,220 (9fed)
131,530,000 1
142/km² (53fed)
CMC (PGP)
 - Cyfanswm
 - Y pen
Amcangyfrif 2005
$132.1 biliwn (47fed)
$1,188 (164fed)
Indecs Datblygiad Dynol (2003) 0.453 (158fed) – isel
Arian cyfred Naira (₦) (NGN)
Cylchfa amser
 - Haf
(UTC+1)
(UTC+2)
Côd ISO y wlad .ng
Côd ffôn +234

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Gweriniaeth Ffederal Nigeria neu Nigeria, gyda 36 talaith. Ei phrifddinas yw Abuja. Y gwledydd cyfagos yw Benin i'r gorllewin, Tsiad a Chamerŵn i'r dwyrain, a Niger i'r gogledd ac mae Gwlff Gini (Cefnfor yr Iwerydd) yn ffin arfordirol iddi tua'r de.

Cafwyd sawl brenhiniaeth yn Nigeria dros y blynyddoedd. Ffurfiwyd y wlad bresennol i raddau helaeth gan Ymerodraeth Prydain yn y 19eg ganrif a ailwampiwyd yn 'Protectoriaethau' (neu 'Ddiffynwledydd') Gogledd a De Nigeria yn 1914. Cadwyd y syniad o frenhiniaethau bychan i raddau helaeth, gyda'r Saesneg yn eu huno'n fwy na dim arall a hi, heddiw, yw iaith swyddogol y wlad. Yn dilyn ei hannibyniaeth yn 1960 (fel llawer o wledydd eraill) cafwyd rhyfel cartref gan sawl llu a ddymunai ei rheoli: rhwng 1967–1970. Ers hynny, llywodraethwyd y wlad drwy drefniant y fyddin a gan etholiadau democrataidd.

Yr etholiadau cyntaf i'w derbyn yn hollol niwtral a theg oedd etholiad 2011 pan etholwyd Goodluck Jonathan.[1] Yn etholiad cyffredinol y wlad ym Mawrth 2015, trechwyd Jonathan gan Muhammadu Buhari, gyda mwyafrif o ddim ond dwy filiwn o bleidleisiau. Derbynir yn gyffredinol i'r etholiad gael ei gweinyddu'n deg a niwtral.[2][3][4][5]

Yn 2014 economi Nigeria oedd y cryfaf yn Affrica, gan oddiweddu De Affrica, a thyfu i fod yn werth $500 biliwn, a chodi i fod y 21fed economi mwya'r byd.[6][7] Ar ben hyn, mae'r gyfradd dyled-GDP yn isel iawn: 11% yn unig.[8] Erbyn 2050 credir y bydd Nigeria ymhlith 20 economi mwya'r byd. y rheswm pennaf dros y llwyddiant hwn yw tanwydd ffosil. Mae hyn wedi rhoi pwer iddi fel gwlad a dywed Banc y Byd ei bod yn farchnad sy'n tyfu.[9]

Mae Nigeria'n aelod o MINT, sef grwp o wledydd a chaiff ei rhestru fel un o'r "Next Eleven", gyda gwledydd y byd yn rhagweld y bydd ei heconomi'n tyfu i fod yn un o'r mwya'n y byd. Mae Nigeria'n un o Wledydd y Gymanwlad, yr Undeb Affricanaidd, OPEC a'r Cenhedloedd Unedig.


Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth Nigeria

Y man uchaf yn Nigeria yw mynydd Chappal Waddi, sydd 2,419 metr uwch lefel y môr.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes Nigeria

Enillodd Nigeria annibyniaeth rannol oddi wrth Brydain ar 1 Hydref 1960.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Nigeria

Ers 2002 gwelwyd trais ar gynnydd e.e. Boko Haram y mudiad Islamaidd sy'n dymuno disodli llywodraeth y wlad gyda llywodraeth wedi'i seilio ar gyfraith Sharia.[10][11] Yn ôl Arlywydd y wlad ym Mai 2014 roedd ymosodiadau Boko Haram wedi lladd 12,000 o bobl.[12] Ymunodd y gwledydd sy'n ffinio â Nigeria i geisio ffrwyno'r terfysgwyr, yn bennaf fel ymateb i Ffrwydradau Nigeria, Nadolig 2011 a Herwgipio merched ysgol Chibok, 2014.[13]

Diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Diwylliant Nigeria

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir cysylltiad cryf rhwng economi Nigeria ac Unol Daleithiau America: hi yw partner masnachu mwya'r Unol Daleithiau yng nghanol a de Affrica, ac mae'n allforio 11% o'i holew i'r UDA ac mae'n allforio llawer o nwyddau eraill hefyd i'r UDA. Ar y llaw arall, yr Unol Daleithiau yw'r wlad sy'n buddsoddi fwyaf yn Nigeria. Yn ôl y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF), mae economi Nigeria wedi tyfu ar gyfartaledd o 8% ers 2008.

Yn 2014 economi Nigeria oedd y cryfaf yn Affrica, gan oddiweddu De Affrica, a thyfu i fod yn werth $500 biliwn, a chodi i fod y 21fed economi mwya'r byd.[14][15] Ar ben hyn, mae'r gyfradd dyled-GDP yn isel iawn: 11% yn unig.[16] Erbyn 2050 credir y bydd Nigeria ymhlith 20 economi mwya'r byd. y rheswm pennaf dros y tyfiant hwn yw tanwydd ffosil. Mae hyn wedi rhoi pwer iddi fel gwlad a dywed Banc y Byd ei bod yn farchnad sy'n tyfu.[17]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Nossiter, Adam (16 Ebrill 2011). "Nigerians Vote in Presidential Election". The New York Times. http://www.nytimes.com/2011/04/17/world/africa/17nigeria.html?pagewanted=1&_r=1&hp. Retrieved 17 Ebrill 2011.
  2. ""Nigeria election: Muhammadu Buhari wins"". BBC. http://www.bbc.com/news/world-africa-32139858. Retrieved 31 Mawrth 2015.
  3. "Obama praises Nigeria’s president for conceding defeat". Vanguard. 1 Ebrill 2015. http://www.vanguardngr.com/2015/04/obama-praises-nigerias-president-for-conceding-defeat/. Retrieved 4 Ebrill 2015.
  4. "APC praises Jonathan for conceding defeat". The Nation. http://thenationonlineng.net/new/apc-praises-jonathan-for-conceding-defeat/. Retrieved 4 April 2015.
  5. "Anyaoku Praises Jonathan For Conceding Defeat". Channels Television. 31 Mawrth 2015. http://www.channelstv.com/2015/03/31/anyaoku-praises-jonathan-for-conceding-defeat/. Retrieved 4 Ebrill 2015.
  6. "Nigeria becomes Africa's largest economy". http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/04/nigeria-becomes-africa-largest-economy-20144618190520102.html. Retrieved 5 Ebrill 2014.
  7. "Nigerian Economy Overtakes South Africa's on Rebased GDP". http://www.bloomberg.com/news/2014-04-06/nigerian-economy-overtakes-south-africa-s-on-rebased-gdp.html. Retrieved 20 Ebrill 2014.
  8. "UPDATE 2-Nigeria surpasses South Africa as continent's biggest economy". http://www.reuters.com/article/2014/04/06/nigeria-gdp-idUSL6N0MY0LT20140406. Retrieved 26 Ebrill 2014.
  9. "Nigeria". World Bank. http://data.worldbank.org/country/nigeria. Retrieved 28 Tachwedd 2013.
  10. "Dozens killed in Nigeria clashes". Al Jazeera. 24 December 2011. http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/12/20111224124241652788.html. Retrieved 24 December 2011.
  11. Olugbode, Michael (2 Chwefror 2011). "Nigeria: We Are Responsible for Borno Killings, Says Boko Haram". allAfrica.com. http://allafrica.com/stories/201102030036.html. Retrieved 31 Ionawr 2012. "The sect in posters written in Hausa and pasted across the length and breadth of Maiduguri Wednesday morning signed by the Warriors of Jamaatu Ahlis Sunna Liddaawati Wal Jihad led by Imam Abu Muhammed Abubakar Bi Muhammed a .k .a Shehu claimed they embarked on the killings in Borno "in an effort to establish Sharia system of government in the country"."
  12. 17 Mai 2014 (2014-05-17). "Boko Haram has killed over 12,000 Nigerians, plans to take over country, Jonathan says – Premium Times Nigeria". Premiumtimesng.com. http://www.premiumtimesng.com/news/160942-boko-haram-killed-12000-nigerians-plans-take-country-jonathan-says.html. Retrieved 2014-06-04.
  13. "Boko Haram to be fought on all sides". Nigerian News.Net. http://www.nigeriannews.net/index.php/sid/222083321/scat/8db1f72cde37faf3/ht/Boko-Haram-to-be-fought-on-all-sides. Retrieved May 18, 2014.
  14. "Nigeria becomes Africa's largest economy". http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/04/nigeria-becomes-africa-largest-economy-20144618190520102.html. Retrieved 5 Ebrill 2014.
  15. "Nigerian Economy Overtakes South Africa's on Rebased GDP". http://www.bloomberg.com/news/2014-04-06/nigerian-economy-overtakes-south-africa-s-on-rebased-gdp.html. Retrieved 20 Ebrill 2014.
  16. "UPDATE 2-Nigeria surpasses South Africa as continent's biggest economy". http://www.reuters.com/article/2014/04/06/nigeria-gdp-idUSL6N0MY0LT20140406. Retrieved 26 Ebrill 2014.
  17. "Nigeria". World Bank. http://data.worldbank.org/country/nigeria. Retrieved 28 Tachwedd 2013.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]