Albert Einstein

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Albert Einstein

Albert Einstein yn 1921
Ganwyd 14 Mawrth 1879(1879-03-14)
Ulm, Brenhiniaeth Württemberg, Brenhiniaeth yr Almaen
Bu farw Ebrill 18, 1955(1955-04-18) (76 oed)
Princeton, New Jersey, Unol Daleithiau America
Bu fyw yn Yr Almaen, yr Eidal, Swistir, Awstria (heddiw yn y Weriniaeth Tsiec, Gwlad Belg, Unol Daleithiau America
Dianasyddiaeth
  • Brenhiniaeth Württemberg (1879–1896)
  • Dim (1896–1901)
  • Y Swistir (1901–1955)
  • Awstria (1911–1912)
  • Yr Almaen (1914–1933)
  • Unol Daleithiau America (1940–1955)
Meysydd Ffiseg, athroniaeth
Sefydliadau
  • Swyddfa Batent y Swistir (Bern)
  • Prifysgol Zurich
  • Karl-Ferdinands-Universität, Prag
  • ETH Zurich
  • Caltech
  • Academi Gwyddoniaethau, Prwsia
  • Sefydliad Kaiser Wilhelm
  • Prifysgol Leiden
Alma mater
Thesis ''Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen[1] (1905)
Ymgynghorydd Doethuriaeth Alfred Kleiner
Ymgynghorwyr academaidd eraill Heinrich Friedrich Weber
Enwog am
  • Perthnasedd cyffredinol a Perthnasedd arbennig
  • Yr Effaith Ffoto-drydanol
  • E=mc2
  • Theori Symudiad Brownian
  • Einstein field equations
  • Bose–Einstein statistics
  • Bose–Einstein condensate
  • Gravitational wave
  • Cosmological constant
  • Unified field theory
  • EPR paradox
Dylanwadau
Prif wobrau
  • Barnard Medal for Meritorious Service to Science (1920)
  • Gwobr Nobel mewn Ffiseg (1921)
  • Medal Matteucci (1921)
  • ForMemRS (1921)[2]
  • Medal Copley (1925)[2]
  • Medal Max Planck (1929)
  • Time 100: Person y Ganrif (1999)
Priod Mileva Marić (1903–1919)
Elsa Löwenthal (1919–1936)
Plant Lieserl Einstein (1902–1903?)
Hans Albert Einstein (1904–1973)
Eduard Einstein (1910–1965)
Llofnod

Ffisegydd damcaniaethol a anwyd yn yr Almaen oedd Albert Einstein (14 Mawrth 1879 – 18 Ebrill 1955) (Almaeneg: [ˈalbɐrt ˈaɪnʃtaɪn] ( )). Einstein yw un o brif wyddonwyr y byd ac ef yw awdur y damcaniaethau: Perthnasedd cyffredinol a Pherthnasedd arbennig.[2][3] Cafodd ei waith ddylanwad enfawr ar athroniaeth gwyddoniaeth.[4] Mae'n fwyaf adnabyddus am ei hafaliad E = mc2 (a ddisgrifiwyd fel "hafaliad enwoca'r byd").[5] Yn 1921 derbyniodd Wobr Nobel mewn Ffiseg am ei "wasanaeth i Ffiseg ddamcaniaethol", yn enwedig am ei ddarganfyddiad 'yr effaith ffotodrydanol' (photoelectric effect) a oedd yn garreg filltir yn esblygiad ei ddamcaniaeth cwantwm.[6]

Ganwyd Eisntein yn Ulm, Württemberg, yr Almaen a bu farw yn Princeton, New Jersey yn yr Unol Daleithiau.

O gychwyn ei yrfa mewn ffiseg, credodd Einstein fod 'mecaneg Newton' yn annigonol i brofi mecaneg glasurol parthed y maes electromagnetig, ac ymaflodd yn y gewaith o ddatblygu 'Damcaniaeth perthnasedd arbennig' ond cyn hir sylweddolodd y gall damcaniaeth perthnasedd hefyd gael ei ymestyn i feysydd disgyrchiant. Datblygodd hyn oll, gan gyhoeddi papur yn 1916 ac yna ei waith ar berthnasedd cyffredinol. Datblygodd hefyd ei syniadau ar fecaneg ystadegol a damcaniaeth cwantwm, a chyhoeddodd ei syniadau ar ddamcaniaeth gronynnau a moleciwlau symudiad (Brownian motion). Ymchwiliodd i briodweddau tymheredd golau, a ffurfiodd y syniadau hyn gongl-faen ei theori o ffotonau golau.

Yn 1917 cymhwysodd ei ddamcaniaeth perthynasedd cyffredinol i strwythurau enfawr y bydysawd.[7][8]

Pan ddaeth Adolf Hitler yn Ganghellor yr Almaen yn 1933 roedd Einstein yn teithio Unol Daleithiau America; gan ei fod yn Iddew nid aeth yn ôl i'r Almaen, ble roedd yn Athro Prifysgol yn Academi Gwyddoniaethau Berlin. Ymgartrefodd yno gan ddod yn ddinesydd o UDA. Rhybuddiodd yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt o'r posibilrwydd o "ddatblygu bom pwerus iawn" gan annog ymchwil i hynny.[9] Ychydig wedi hyn lansiwyd "The Manhattan Project". Roedd Einstein o'r farn y dylid amddiffyn 'y Cynghreiriaid' ond ciliodd oddi wrth y syniad o ddefnyddio ei ddarganfyddiad newydd (Ymholltiad niwclear) fel arf. Yn ddiweddarach, gyda Bertrand Russell, arwyddodd faniffesto (Russell–Einstein Manifesto) a oedd yn cadarnhau peryglon arfau niwclear.


Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Einstein (1905b), "Meinem Freunde Herr Dr. Marcel Grossmann gewidmet (Dedicated to my friend, Dr. Marcel Grossmann)".
  2. 2.0 2.1 2.2 Whittaker, E. (1 Tachwedd 1955). "Albert Einstein. 1879–1955". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 1: 37–67. doi:10.1098/rsbm.1955.0005. JSTOR 769242.
  3. Fujia Yang; Joseph H. Hamilton (2010). Modern Atomic and Nuclear Physics. World Scientific. ISBN 978-981-4277-16-7.
  4. Don A. Howard, ed. (2014), Einstein's Philosophy of Science (website), The Metaphysics Research Lab, Center for the Study of Language and Information (CSLI), Stanford University, http://plato.stanford.edu/entries/einstein-philscience/#IntWasEinEpiOpp, adalwyd 2015-02-04
  5. David Bodanis (2000). E = mc2: A Biography of the World's Most Famous Equation. New York: Walker.
  6. The Nobel Prize in Physics 1921 : Albert Einstein, Nobel Media AB, archifwyd from y gwreiddiol on 5 Hydref 2008, http://www.webcitation.org/5bLXMl1V0, adalwyd 2015-02-04
  7. (PDF) Scientific Background on the Nobel Prize in Physics 2011. The accelerating universe, Nobel Media AB, p. 2, http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/advanced-physicsprize2011.pdf, adalwyd 2015-01-04
  8. Overbye, Dennis (24 Tachwedd 2015). "A Century Ago, Einstein’s Theory of Relativity Changed Everything". New York Times. http://www.nytimes.com/2015/11/24/science/a-century-ago-einsteins-theory-of-relativity-changed-everything.html. Adalwyd 24 Tachwedd 2015.
  9. Paul S. Boyer; Melvyn Dubofsky (2001). The Oxford Companion to United States History. Oxford University Press. tud. 218. ISBN 978-0-19-508209-8. https://books.google.com/books?id=SgtyKzBes6QC&pg=PA218.