Perthnasedd cyffredinol

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Damcaniaeth perthnasedd cyffredinol)
Jump to navigation Jump to search
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynoldamcaniaeth wyddonol, deddf ffiseg Edit this on Wikidata
Rhan odamcaniaeth perthnasedd Edit this on Wikidata
Dechrau/Sefydlu1916 Edit this on Wikidata
Yn cynnwyshafaliadau maes Einstein Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Damcaniaeth sy'n ymwneud â disgyrchiant wedi'i sgwennu gan Albert Einstein ar 25 Tachwedd 1915 ydy'r ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol (Saesneg: General relativity).[1] Mae'n parhau i fod yn berthnasol i Ffiseg ac yn cael ei ddefnyddio fel y disgrifiad cyfredol, diysgog o ddisgyrchiant mewn ffiseg fodern.

Albert Einstein yn 1921.
Darlun gwneud o dwll du - golygfa o bellter o 600 cmilometer.

Mae'n cyffredinoli damcaniaeth arall a sgwennwyd gan Einstein, sef y ddamcaniaeth perthnasedd arbennig a deddfau Isaac Newton ar ddisgyrchiant, gan gynnig disgrifiad o ddisgyrchiant fel rhan hanfodol o ofod ac amser gofodol. Dywed fod cromlin amser gofodol yn perthyn yn uniongyrchol i'r pedwar momentwm: egni mas, momentwm llinell, mater ac ymbelydredd. Mae'r berthnasedd rhyngddynt yn cael ei ddisgrifio gan hafaliadau Einstein, sef system o ran-hafaliadau gwahaniaethol (partial differential equations).[2]

Mae'r ddamcaniaeth yn wahanol i'r damcaniaethau a gafwyd cyn 1915 yn y meysaydd canlynol: amser, geometreg gofol, symudiad mas rhydd, a lledaeniad golau. Hyd yma mae'r rhagfynegiadau a gyflwynodd Einstein, yn dal dŵr ac yn gywir heddiw (2015), a hynny ym mhob arsylwad ac arbrawf a wnaeth. Nid dyma'r unig ddamcaniaeth ar ddisgyriachant, hwn yn sicr yw'r symlaf, ac agosaf at ganlyniadau data arbrofion ledled y byd. Fodd bynnag, ceir cwestiynau heb eu hateb, er enghraifft: sut y medrir cysoni deddfau ffiseg cwantwm a perthnasedd cyffredinol er mwyn cwbwlhau un ddamcaniaeth gyflawn, sy'n gyson hefyd i ddamcaniaeth 'cwantwm disgyrchiant'.

Mae i'r ddamcaniaeth hon oblygiadau pellgyrhaeddol o ran astroffiseg. Er enghraifft, mae'n awgrymu bodolaeth y twll du, ble mae gofod ac amser yn cael eu warpio cymaint fel nad oes unrhyw beth, nid hyd yn oed golau, yn medru dianc ohono. Ceir peth tystiolaeth o fodolaeth tyllau du e.e. ceir ymbelydredd dwys a allyrir gan rai gwrthrychau yn y gofod oherwydd bodolaeth y twll du seryddol.[3] Mae perthnasedd cyffredinol hefyd yn rhagweld bodolaeth tonnau disgyrchiol (gravitational waves) a pulsar timing arrays; mae hefyd yn sail i'r gred fod y bydysawd yn ehangu.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Prifysgol Aberystwyth.
  2. Pais 1982, ch. 9 to 15, Janssen 2005; ailgyhoeddwyd llawer o waith Eisnstein yma Renn 2007; disgrifiad cyffredinol o'r perthnasedd cyffredinol: Renn 2005, tt. 110ff. Erthygl allweddol: Einstein 1907, cf. Pais 1982, ch. 9. Hafaliad maes: Einstein 1915, cf. Pais 1982, ch. 11–15
  3. Schwarzschild 1916a, Schwarzschild 1916b a Reissner 1916 (gorffenwyd yn ddiweddarach yn: Nordström 1918)