Arfbeisiau Cymru

Mae'r erthygl hon yn rhestru rhai o arfbeisiau hanesyddol Cymru. Am restr o faneri Cymreig, gweler yma.

Ceir dau fath o arfbais, arfbais personol yr unigolyn (arglwydd neu uchelwr fel arfer) ac arfbais a oedd yn perthyn i deyrnas neu ran o'r wlad.

Arfbeisiau personol Tywysogion Cymru

Dyddiad	Defnydd	Disgrifiad
1267-83, 1400au	Arfbais bersonol, gwreiddiol Tywysog Cymru. Daeth yn faner Tywysogaeth Cymru yn nheyrnasiad Llywelyn Fawr.	Llewod coch drithroed (passant) yn y corneli chwith uchaf a de gwaelod ar faes melyn gyda'r lliwiau wedi eu cyfnewid yn y corneli eraill.
c. 1223 – 11 Rhagfyr 1282	Arfbais bersonol Llywelyn ap Gruffudd	Tri llew coch ar drithroed ar faes llwyd. Flynyddoedd yn ddiweddarach, mabwysiadwyd yr arfbais gan dîm pêl-droed Lloegr!
13g	Baner Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn II.	Y llewod yn sefyll ar drithroed (passant).
14g - 15g	Arfbais Glyndŵr	Arfau Gwynedd: llewod yn sefyll ar undroed (regardant), gydag arfau Owain Lawgoch ac Owain Glyndŵr
1100 - 1170	Arfbais Owain Gwynedd (priodolwyd)	Tri eryr aur ar faes gwyrdd. Roedd yr arfbais hon hefyd yn cael ei ddefnyddio gan ddisgynyddion Owain sef y teulu Anwyl o Dywyn.
c.1055–1137	Arfbais bersonol Gruffudd ap Cynan. (priodolwyd, heb ffynhonnell)	Tri llew llwyd ar drithroed (passant), ar faes coch.

Arfbeisiau Teyrnasoedd Cymru

Dyddiad	Defnydd	Disgrifiad
c. 1200 - heddiw	Arfbais Teyrnas Gwynedd ac arfbais draddodiadol Aberffraw a Llywelyn Fawr.	Llewod coch drithroed (passant) yn y corneli chwith uchaf a de gwaelod ar faes melyn gyda'r lliwiau wedi eu cyfnewid yn y corneli eraill.
?	Teyrnas Powys ac yn ddiweddarach: Powys Wenwynwyn. Yn draddodiadol, hon oedd arfbais Llŷs Mathrafal.	Llew coch tywyll yn sefyll ar undroed (regardant), ar gefndir melyn.
1191-1236	Arfbais Powys Fadog sef y rhan ogleddol o Deyrnas Powys; yn wreiddiol: arfbais Madog ap Gruffydd Maelor. Argent, a lion Sable armed and langed Gules.	Llew du yn sefyll ar undroed (regardant), ar gefndir gwyn.
?	Cysylltir yr arfbais hon gyda Theyrnas Deheubarth.	Llew aur yn sefyll ar undroed (regardant), ar gefndir coch, gydag ymyl pigog, melyn.
?	Arfbais Teyrnas Gwent	Hanner chwith glas, hanner dde yn ddu, gyda thair Fleurs-de-Lis aur.
975 - 1010	Teyrnas Rhwng Gwy a Hafren gan gynnwys: Maelienydd, Elfael, Ceri, Gwerthrynion, Cwmwd Deuddwr a Buellt). Arfbais Elystan Glodrydd, sylfaenydd 5ed Llinach Frenhinol Cymru.	Gules, a lion rampant regardant Or.
1010 ->	Teyrnas Rhwng Gwy a Hafren. Arfbais Cadwgan ap Elystan Glodrydd	Tri mochyn gwyllt
?	Arfbais Teyrnas Ceredigion	Llew aur yn sefyll ar undroed (regardant) yn edrych yn ôl, ar gefndir gwyn.
o 1045 ymlaen	Arfbais Teyrnas Morgannwg a'u sefydlydd, sef Iestyn ap Gwrgant.	Tri chevronels argent gwyn ar faes coch.
hyd at 920	Arfbais Teyrnas Dyfed	Llew aur yn sefyll ar undroed (regardant), gyda phedwar rhosyn aur o'i ddeutu, ar gefndir glas.

Pymtheg Llwyth Gwynedd

Mae'r arfbeisiau canlynol i'w gweld mewn ystafell arbennig yn Erddig wedi'u creu ar gyfer perchennog y tŷ, Philip Yorke (1743 - 1804) a oedd hefyd yn gyfrifol am gyhoeddi llyfr ar arfbeisiau Cymru.^[1]^[2]

Nefydd Hardd o Gaernarfon, Arglwydd Nant Conwy

Unigolion eraill

Dyddiad	Defnydd	Disgrifiad
bu farw 1160	Arfbais Madog ap Maredudd	Madog ap Maredudd oedd y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Deyrnas Powys
c. 1320 - 1380	Arfbais Ifor ap Llywelyn (Ifor Hael)	Tri tharw du ar gefndir gwyn
?	Arglwyddes Crogen	Llew du ar ei sefyll ar gefndir gwyn
6g	Arfbais Brochwel Ysgithrog, Teyrnas Powys	Tri pen ceffyl arian ar gefndir du.
diwedd y 12g a dechrau'r 13g	Arfau Gwenwynwyn ab Owain	Pawen goch ar gefndir melyn.
dechrau'r 12g	Arfau Iarll Penfro	Tri llew gwyn ar untroed ar gefndir glas (chwith) a coch (dde).
1160 – 1191	Arfbais Gruffudd Maelor I	Llew du ar gefndir gwyn.
1802 – 1896	Arfbais Arglwyddes Llanofer	Gweler yma am ddisgrifiad llawn.
1820 – 9 Mai 1885	Arfbais Syr Watkin Williams-Wynn, 6ed Barwnig	Gweler yma am ddisgrifiad llawn.
?	Arfau Hywel ap Meurig, Arglwydd Naddau	Llew glas ar gefndir melyn
12g?	Arfau Hywel o Gaerleon (Hywel ap Iorwerth g. 1130?)	Tri chastell gwyn ar gefndir coch
?	Arfau Llywelyn ap Gwilym	5 lleuad ar groes melyn ar gefndir glas a choch
ganwyd tua 1018	Arfau Llewelyn Eurdorchog (Aurdorchog) ap COEL Arglwydd Iâl	Llew melyn ar ei sefyll ar gefndir glas
13g	Arfau Llywelyn ap Ifor, Arglwydd Sanclêr a Gwynfe; tad Ifor Hael	Draig ddu ar ei sefyll ar gefndir gwinau

Yr Eglwys yng Nghymru

Siroedd

Dyddiad	Defnydd	Disgrifiad
Mawrth 2014	Baner Sir Fôn	Tri llew aur ar ddwy goes, ar gefndir coch gyda chevronel aur
2012	Tarian Sir Gaernarfon	Tair eryr aur mewn rhes ar gefndir gwyrdd.
Heb ei chofrestru	Tarian Ceredigion	Llew aur ar ddwy goes, ar gefndir du.
2013	Tarian De Morgannwg	Tair chevronel wen ar gefndir coch
?	Tarian Sir Forgannwg (traddodiadol)	Tair chevron goch ar gefndir melyn a thair rhosyn coch.
2015	Tarian Sir Feirionnydd	Tair gafr arian ar ddwy goes, gyda haul aur ar gefndir glas.
2011	Tarian Sir Fynwy	Tair Fleur-de-Lis aur ar gefndir glas a du.
Heb ei chofrestru	Tarian Sir Drefaldwyn	Tri phen mul arian ar gefndir du.
2015	Tarian Sir y Fflint	Croes ddu arf gefndir arian gyda phedwar Brân Goesgoch, un ym mhob cornel.
1988	Tarian Sir Benfro	Croes aur ar gefndir glas, gyda rhosyn Tuduraidd coch a gwyn yn y canol.
-	Tarian Sir Faesyfed	Pen baedd ar gefndir glas a melyn (streips llorweddol).
-	Tarian Sir Clwyd	Llew du ar ddwy goes, gyda dwy streipen donnog uwch ei ben a dwy frân uwch y rhain.
-	Tarian Ddir Ddinbych	Llew du ar ddwy goes; uwch ei ben ceir dwy streipen las a hanner
-	Tarian Sir Gaerfyrddin	Dau lew melyn ar gefndir coch, gyferbyn â'i gilydd a dwy ddraig goch ar gefndir melyn gyferbyn â'i gilydd.
-	Tarian Sir Dyfed	Tri llew melyn ym mhob cornel ar gefndiroedd gwahanol: du, coch a glas.
hyd at 1996	Tarian Gwynedd	Gafr wen ar gefndir glas ac uwch ei phen, ceir dau lew yn sefyll ac un yn y canol ar ddwy goes.

Arall

Prifysgol Cymru
Arfbais a grewyd yn ddiweddar i goffáu Dewi Sant

Arfbeisiau Saeson a Normaniaid yng Nghymru

Hugh le Despenser (yr hynaf)
Gilbert de Clare
teulu Brewys (de Braose), Arglwydd Bramber a Gŵyr
Iarll Penfro
Iarll Caernarfon
Reginald Grey, 3ydd Barwn Grey de Ruthyn
Barwn 1af Grey o Wilton
Ail Farwn Grey o Wilton
Hugh de Kevelioc, 5ed Iarll Caer
Bernard de Newmarket, Arglwydd Brycheiniog

Gweler hefyd

Cyfeiriadau

↑ The Royal Tribes of Wales, Philip Yorke (1743 ~1804) (cyhoeddwyd yn 1887 yn Wrecsam)
↑ A Pedigree of the Royal Tribes of Wales, Roderick D. Davies (1999); gweler fersiwn ar-lein ar wefan archive.org: yma

Dolenni allanol

Arfbeisiau Gregynog (Plas Gregynog)

[1] The Royal Tribes of Wales, Philip Yorke (1743 ~1804) (cyhoeddwyd yn 1887 yn Wrecsam)

[2] A Pedigree of the Royal Tribes of Wales, Roderick D. Davies (1999); gweler fersiwn ar-lein ar wefan archive.org: yma

[1]

[2]