Beijing

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Beijing
Guomao Skyline.jpg
Math prifddinas, dinas, bwrdeistref a reolir yn uniongyrchol, Dinas Ganolog Genedlaethol, dinas fawr, dinas â miliynau o drigolion Edit this on Wikidata
Poblogaeth 21,710,000 Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraeth Chen Jining Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+08:00 Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i
Daearyddiaeth
Sir Gweriniaeth Pobl Tsieina Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Tsieina Tsieina
Arwynebedd 16,410.54 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr 43 metr Edit this on Wikidata
Gerllaw Afon Yongding, Afon Qing Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Hebei, Tianjin Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 39.905°N 116.3914°E Edit this on Wikidata
Cod post 100000 Edit this on Wikidata
CN-BJ Edit this on Wikidata
Corff gweithredol People's Government of Beijing Municipality Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
mayor of Beijing Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Chen Jining Edit this on Wikidata

Prifddinas Gweriniaeth Pobl Tsieina a dinas ail fwyaf y wlad gyda 13,820,000 o drigolion yw Beijing (北京, "prif ddinas ogleddol"; "Cymorth – Sain" ynganiad Mandarin ). Yn ogystal, mae Beijing yn ddinas hunanlywodraethol gyda statws tebyg i dalaith. Mae poblogaeth Beijing oddeutu 21,710,000 (2017)[1].

Enw'r ddinas[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir yr hen enw Cymraeg Pecin[2] a ddaw o'r ffurf Saesneg Peking.

Ystyr Beijing yw "prif ddinas ogleddol" (cymharer Nanjing, "y brif ddinas ddeheuol", a Tonkin a Tokyo; i gyd yn golygu "y brif ddinas ddwyreinol"). Weithiau mae Beijing yn cael ei alw'n Peking — daeth yr enw hwn i'r Saesneg drwy genhadon Ffrengig, bedwar can mlynedd yn ôl, ac mae'n dangos cyfnewidiad seinegol yn ystod y Brenhinllin Qing.

Yn Tsieina mae'r ddinas wedi newid ei henw lawer gwaith. Rhwng 1928 a 1949, Beiping ("Heddwch gogleddol") oedd enw'r ddinas, am fod llywodraeth y Cenedlaetholwyr (Kuomintang) yn rheoli'r gwlad o Nanjing, ac roedden nhw eisiau dangos nad Beijing oedd prifddinas y wlad. Pan oedd y Siapaneaid yn rheoli gwladwriaeth byped yng ngogledd Tsieina gyda Beijing yn brifddinas, arddelwyd yr enw Beijing unwaith eto, ond yn 1945 newidiodd llywodraeth Gweriniaeth Tsieina yr enw'n ôl i Beiping. Pan enillodd y Blaid Gomiwnyddol y rhyfel cartref yn Hydref 1949, newidiwyd yr enw i Beijing i ddangos eu bod nhw'n rheoli Tsieina gyfan. Dydy llywodraeth Gweriniaeth Tsieina yn Taiwan ddim wedi newid yr enw yn swyddogol, ac yn y 1950au a'r 1960au arferai llawer o bobl yn Taiwan alw'r ddinas yn "Beiping". Heddiw mae bron pawb yn Taiwan (gan gynnwys y llywodraeth) yn galw'r ddinas yn "Beijing".

Gwleidyddiaeth a llywodraeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae llywodraeth drefnol yn cael ei rheoleiddio gan y Blaid Gomiwnyddol Tsieina leol, arweiniwyd gan yr Ysgrifennyd Beijing y Blaid (Tsieineeg: 北京市委书记). Mae'r blaid leol yn rhyddhau archebion gweinyddol, casglu treth, rheoli'r economi, ac yn cyfarwyddo pwyllgor o'r Gyngres Drefol y Bobl mewn penderfyniadau polisi a goruwchwylio'r llywodraeth leol.

Addysg[golygu | golygu cod y dudalen]

Yr Athro William Hopkyn Rees (1859 - 1924) sefydlodd goleg yma, sef coleg yn arbenigo mewn dysgu ieithoedd. Ganwyd Rees yng Nghwmafan, Gorllewin Morgannwg.[3]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Hanes cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Daethpwyd o hyd i'r olion cynharaf o bobl yn byw ym mwrdeistref Peking yn ogofâu Bryn Esgyrn Dreigiau, ger pentref Zhoukoudian yn Ardal Fangshan, lle'r oedd "Dyn Peking" yn byw. Ceir ffosiliau o Homo erectus o'r ogofâu sy'n dyddio i 230,000 i 250,000 o flynyddoedd CP. Roedd Homo sapiens Hen Oes y Cerrig (Paleolithig) hefyd yn byw yno'n fwy diweddar, tua 27,000 o flynyddoedd CPl.[4] Yn ogystal a hyn, mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i olion aneddiadau Oes Newydd y Cerrig (neolithig) ledled y fwrdeistref, gan gynnwys yn Wangfujing, yng nghanol Peking.

Y ddinas gaerog gyntaf yn Beijing oedd Jicheng, prif ddinas talaith Ji ac fe'i hadeiladwyd yn 1045 CC. O fewn y Beijing fodern, roedd Jicheng wedi'i leoli o amgylch ardal Guang'anmen bresennol yn ne Ardal Xicheng.[5] Gorchfygwyd yr anheddiad hwn yn ddiweddarach gan dalaith Yan a drodd hi'n brifddinas.[6]

Tsieina Ymerodrol Gynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar ôl i'r Ymerawdwr Cyntaf uno Tsieina, daeth Jicheng yn brifddinas llywodraethol i'r rhanbarth.[7] Yn ystod cyfnod y Tair Teyrnas, fe'i daliwyd gan Gongsun Zan ac Yuan Shao, cyn cwympo i Wei o Deyrnas Cao Cao. Israddiodd Jin y dref yn y 3g OC, gan osod y sedd llywodraethol yn Zhuozhou gyfagos.

Yn ystod cyfnod yr Teyrnas Un-deg-chwech, pan orchfygwyd a rhannwyd gogledd Tsieina gan y Wu Hu, roedd Jicheng yn brifddinas Cyn-Deyrnas Xianbei, am gyfnod byr.[8]

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Beijing ar frig gogleddol Gwastadedd Gogledd Tsieina trionglog yn fras, sy'n agor i'r de a'r dwyrain o'r ddinas. Mae mynyddoedd i'r gogledd, i'r gogledd-orllewin a'r gorllewin yn cysgodi'r ddinas. Mynyddoedd Jundu sy'n dominyddu rhan ogledd-orllewinol y fwrdeistref, yn enwedig Sir Yanqing a Dosbarth Huairou, tra bod Xishan neu'r Bryniau Gorllewinol yn fframio'r rhan orllewinol. Adeiladwyd Mur Mawr Tsieina ar draws rhan ogleddol Dinesig Beijing ar y bryniau geirwon, i amddiffyn yn erbyn ymosodiadau o'r paith. Bryn Dongling ar y ffin â Hebei, yw pwynt uchaf y fwrdeistref, gydag uchder o 2,303 metr (7,556 tr).

Mae afonydd mawr yn llifo trwy'r fwrdeistref, gan gynnwys y Chaobai, Yongding a'r Juma, i gyd yn llednentydd yn system Afon Hai, ac yn llifo i gyfeiriad de-ddwyreiniol. Cronfa Ddŵr Miyun, ar rannau uchaf Afon Chaobai, yw'r gronfa fwyaf yn y fwrdeistref. Beijing hefyd yw terfynfa ogleddol Camlas y Grand i Hangzhou, a adeiladwyd dros 1,400 o flynyddoedd yn ôl fel llwybr cludo, a Phrosiect Trosglwyddo Dŵr o'r De i'r Gogledd, a adeiladwyd yn ystod y 2010au i ddod â dŵr o fasn Afon Yangtze.

Mae ardal drefol Beijing, ar y gwastadeddau yn g nghanol de'r fwrdeistref gyda drychiad o 40 i 60 metr (130-200200), yn meddiannu cyfran gymharol fach ond sy'n ehangu o ardal y fwrdeistref. Mae'r ddinas yn ymledu mewn cylchffyrdd consentrig, gyda'r Ail Gylchffordd yn dilyn hen waliau'r ddinas ac mae'r Chweched Cylchffordd yn cysylltu trefi cyfagos. Mae Tian'anmen a Sgwâr Tian'anmen yng nghanol Beijing, yn union i'r de o'r Ddinas Waharddedig, cyn breswylfa ymerawdwyr China. I'r gorllewin o Tian'anmen mae Zhongnanhai, preswylfa arweinwyr presennol Tsieina. Mae Rhodfa Chang'an, sy'n torri rhwng Tiananmen a'r Sgwâr, yn ffurfio prif echel dwyrain-gorllewin y ddinas.

Hinsawdd[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gan Beijing hinsawdd gyfandirol llaith dan ddylanwad monsoon (Köppen: Dwa), wedi'i nodweddu gan hafau llaith a phoeth iawn oherwydd monsŵn Dwyrain Asia, a gaeafau byr ond oer, sych sy'n adlewyrchu dylanwad antiseiclon helaeth Siberia.[9]

Gall y gwanwyn fod yn dyst i stormydd tywod sy'n chwythu i mewn o Anialwch Gobi ar draws paith Mongolia, ynghyd ag amodau sy'n cynhesu'n gyflym ond yn gyffredinol sych. Mae'r hydref, yn debyg i'r gwanwyn, yn dymor o newid, ac ychydig o wlybaniaeth. Y tymheredd cyfartalog dyddiol misol ym mis Ionawr yw −2.9 ° C (26.8 ° F), tra ym mis Gorffennaf mae'n 26.9 ° C (80.4 ° F). Mae'r dyodiad (glaw ayb) ar gyfartaledd oddeutu 570 mm (22 modfedd) yn flynyddol, gyda bron i dri chwarter y cyfanswm hwnnw'n gostwng rhwng Mehefin ac Awst. Gyda'r heulwen fisol yn amrywio o 47% ym mis Gorffennaf i 65% ym mis Ionawr a mis Chwefror, mae'r ddinas yn derbyn 2,671 awr o heulwen llachar yn flynyddol. Mae'r eithafion, er 1951, wedi amrywio o −27.4 ° C (−17.3 ° F) ar 22 Chwefror 1966 i 41.9 ° C (107.4 ° F) ar 24 Gorffennaf 1999 (gosodwyd cofnod answyddogol o 42.6 ° C (108.7 ° F) ar 15 Mehefin. 1942).[10]

Materion amgylcheddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gan Beijing hanes hir o broblemau amgylcheddol.[11] Rhwng 2000 a 2009, cynyddodd maint Beijing bedair gwaith, a oedd nid yn unig yn cynyddu maint yr allyriadau anthropogenig, ond a newidiodd y sefyllfa feteorolegol yn sylfaenol hefyd, hyd yn oed os na chynhwysir allyriadau cymdeithas ddynol.[12] Er enghraifft, gostyngwyd cyflymder gwynt a lleithder ond cynyddwyd tymereddau y ddaear a lefelau osôn. Oherwydd ffactorau trefoli a llygredd a achosir gan losgi tanwydd ffosil, mae Beijing yn aml yn cael ei effeithio gan broblemau amgylcheddol difrifol, sy'n arwain at faterion iechyd llawer o drigolion.

Yn 2013 fe darodd mwrllwch trwm (neu smog) Beijing a mwyafrif rhannau o ogledd Tsieina, gan effeithio ar gyfanswm o 600 miliwn o bobl. Ar ôl y "sioc llygredd" hwn daeth llygredd aer yn bryder economaidd a chymdeithasol pwysig yn Tsieina. Ar ôl hynny cyhoeddodd llywodraeth Beijing fesurau i leihau llygredd aer, er enghraifft trwy ostwng cyfran y glo o 24% yn 2012 i 10% yn 2017, tra bod y llywodraeth genedlaethol wedi gorchymyn i gerbydau oedd yn llygru’n drwm gael eu gwahardd, rhwng 2015 a 2017 a chynyddwyd eu hymdrechion i drosglwyddo'r system ynni i ffynonellau glân, adnewyddadwy.[13]

Adeiladau a chofadeiladau[golygu | golygu cod y dudalen]

Enwogion[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. http://www.ebeijing.gov.cn/BeijingInformation/BeijingNewsUpdate/t1506791.htm.
  2. Geiriadur yr Academi, [Peking].
  3. bywgraffiadur.cymru; adalwyd 5 Mawrth 2021
  4. "The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Mawrth 2013. Cyrchwyd 7 Ebrill 2008.
  5. "Beijing's History". China Internet Information Center. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 1 Mai 2008. Cyrchwyd 1 Mai 2008.
  6. Haw, Stephen. Beijing: A Concise History. Routledge, 2007. t. 136.
  7. "Township divisions". ebeijing.gov.cn. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 September 2009. Cyrchwyd 22 Gorffennaf 2009.
  8. Grousset, Rene (1970). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press. t. 58. ISBN 978-0-8135-1304-1.
  9. "Beijing". People's Daily. March 2001. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 Mai 2008. Cyrchwyd 22 Mehefin 2008.
  10. "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 Mawrth 2013. Cyrchwyd 18 Chwefror 2013.CS1 maint: archived copy as title (link)
  11. J.R. McNeill, Something New Under the Sun: An Environmental History of the 20th-Century World. Efrog Newydd: Norton, 2000, ISBN 978-0-14-029509-2.
  12. Mark Z. Jacobson, Son V. Nghiem, Alessandro Sorichetta, Natasha Whitney, Ring of impact from the mega-urbanization of Beijing between 2000 and 2009. Yn: Journal of Geophysical Research: Atmospheres 120, Rhifyn 12, (2015), 5740–5756, doi:10.1002/2014JD023008.
  13. Peter Sheehan, Enjiang Cheng, Alex English, Fanghong Sun, China's response to the air pollution shock. Yn: Nature Climate Change 4, (2014), 306–309, doi:10.1038/nclimate2197.


Flag of the People's Republic of China.svg
Israniadau gweinyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina
Taleithiau AnhuiFujianGansuGuangdongGuizhouHainanHebeiHeilongjiangHenanHubeiHunanJiangsuJiangxiJilinLiaoningQinghaiShaanxiShandongShanxiSichuanYunnanZhejiang
Taleithiau dinesig BeijingChongqingShanghaiTianjin
Rhanbarthau ymreolaethol GuangxiMongolia FewnolNingxiaTibetXinjiang
Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig Hong CongMacau