Paris

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Paris
Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg
Grandes Armes de Paris.svg
Arwyddair Fluctuat nec mergitur Edit this on Wikidata
Math Prifddinas, Cymuned Ffrainc gyda statws arbennig, Départements Ffrainc, esgobaeth, dinas fawr, dinas â miliynau o drigolion, global city, Dinas Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôl Parisii Edit this on Wikidata
Fr-Paris.ogg Edit this on Wikidata
Poblogaeth 2,206,488 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
Pennaeth llywodraeth Anne Hidalgo Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+01:00, UTC+2 Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i Rhufain Edit this on Wikidata
Nawddsant Genevieve Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Île-de-France Edit this on Wikidata
Sir Metropolis of Greater Paris, Île-de-France Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Ffrainc Ffrainc
Arwynebedd 105.4 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr 28 ±1 metr Edit this on Wikidata
Gerllaw Afon Seine, bassin de la Villette, Canal Saint-Martin, Canal de l'Ourcq Edit this on Wikidata
Yn ffinio gyda Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne, Montrouge, Malakoff, Vanves, Issy-les-Moulineaux, Boulogne-Billancourt, Saint-Cloud, Suresnes, Puteaux, Neuilly-sur-Seine, Levallois-Perret, Clichy, Saint-Ouen, Saint-Denis, Aubervilliers, Pantin, Le Pré-Saint-Gervais, Les Lilas, Bagnolet, Montreuil, Saint-Mandé, Vincennes, Fontenay-sous-Bois, Nogent-sur-Marne, Joinville-le-Pont, Saint-Maurice, Charenton-le-Pont, Ivry-sur-Seine, Le Kremlin-Bicêtre, Gentilly Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 48.8569°N 2.3514°E Edit this on Wikidata
Cod post 75116, 75001, 75002, 75003, 75004, 75005, 75006, 75007, 75008, 75009, 75010, 75011, 75012, 75013, 75014, 75015, 75016, 75017, 75018, 75019, 75020 Edit this on Wikidata
FR-75 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff deddfwriaethol council of Paris Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
Maer Paris Edit this on Wikidata
Pennaeth y Llywodraeth Anne Hidalgo Edit this on Wikidata
Esgobaeth Archesgobaeth Paris Edit this on Wikidata
Arian Ewro Edit this on Wikidata
Erthygl am y ddinas yw hon. Gweler hefyd Région Parisienne (Île-de-France). Am ystyron eraill, gweler Paris (gwahaniaethu).

Prifddinas a dinas fwyaf Ffrainc yw Paris. Mae hi ar un o ddolenni Afon Seine, ac felly wedi ei rhannu yn ddwy: y lan dde i'r gogledd a'r lan chwith i'r de o'r afon. Mae'r afon yn enwog am ei quais (llwybrau gyda choed ar hyd y glannau), bythod llyfrau awyr agored a hen bontydd dros yr afon. Mae'n enwog hefyd am ei rhodfeydd, er enghraifft y Champs-Élysées, a llu o adeiladau hanesyddol eraill.

Mae tua 2 filiwn o bobl yn byw yn y ddinas (2013: 2,229,621 o drigolion), ond mae tua 11 miliwn o bobl yn byw yn Ardal y Brifddinas (aire urbaine de Paris yn Ffrangeg; 2013: 12,405,426 o drigolion), sy'n llenwi tua 90% o arwynebedd rhanbarth Île-de-France. Yn ogystal mae Paris yn un o départements Ffrainc.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Cychwynnodd hanes y dref ar ynys o'r enw Île de la Cité yn yr afon Seine. Heddiw mae'r Palais de Justice a'r eglwys gadeiriol Notre-Dame de Paris ar yr ynys hon. Gyferbyn â'r Île de la Cité mae ynys arall, yr Île Saint-Louis, sy ddim mor fawr. Ar honno, mae tai cain a adeiladwyd yn ystod y ail ganrif ar bymtheg a'r deunawfed ganrif.

Arfbais Paris

Cyn i'r Ymerodraeth Rufeinig gyrraedd ym 52 C.C. roedd llwyth Galaidd yn byw yno. Roedd y Rhufeinwyr yn eu galw nhw'n Parisii er eu bod nhw eu hunain yn galw'r dref yn Lutetia, sef "lle corsog". Tua 50 o flynyddoedd ar ôl hyn datblygodd rhan newydd o'r dref ar ochr chwith i'r afon (y Quartier Latin heddiw) a newidiwyd enw'r dref i "Baris".

Daeth rheolaeth Rhufain ym Mharis i ben ym 508 pan ddaeth y dref yn brif ddinas y Merofingiaid o dan Clovis I. O achos goresgyniad yr ardal gan y Llychlynwyr yn yr wythfed ganrif roedd rhaid adeiladu caer ar ynys yng nghanol yr afon Seine. Beth bynnag, daeth y Llychlynwyr (efallai o dan Ragnar Lodbrok) i Baris i feddiannu ar y dref ar 28 Mawrth 845. Er mwyn eu perswadio nhw i adael, roedd rhaid gasglu pridwerth mawr iawn.

Dechreuodd maint ieirll Paris gynyddu oherwydd nad oedd y brenhinoedd Carolingaidd diweddarach ddim yn ddigon cryf. O'r, etholwyd Odo, Iarll Paris i fod yn frenin Ffrainc er fod Siarl III yn brenin iawn. Ar ôl bu'r Carolingiad olaf yn farw, etholwyd Huw Capet, Iarll Paris, i fod yn frenin Ffrainc (987).

Paris a'r afon Seine

Yn ystod yr unfed ganrif ar ddeg adeiladwyd rhan newydd y dref ar lan dde yr afon ac yn ystod y ddeuddegfed ganrif a'r drydedd ganrif ar ddeg sydd yn cynnwys teyrnasiad Philippe II Augustus (1180-1223) roedd y tref yn tyfu yn braf. Yn ystod yr adeg hon adeiladwyd caer, y Louvre cyntaf, a nifer o eglwysydd gan gynnwys eglwys gadeiriol Notre-Dame. Daeth nifer o ysgolion ar lan chwith yr afon at ei gilydd i lunio prifysgol y Sorbonne. Roedd Albertus Magnus a St. Thomas Aquinas ymhlith ei myfyrwyr cynnar. Yn ystod y Canol Oesoedd roedd Paris yn ddinas fasnach a deallusol bwysig iawn, er i'r Pla ddod i'r dref yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. O dan reolaeth Louis XIV, Brenin yr Haul, oedd yn para o 1643 i 1715 symudwyd y llys brenhinol o Baris i Versailles, tref gyfagos.

France jms.png
Smotyn Coch.gif

Dechreuodd y Chwyldro Ffrengig ag ymosod ar y Bastille ar 14 Gorffennaf 1789. Roedd croestyniadau niferus rhwng Paris a'r ardal o gwmpas y dref yn parhau am flynyddoedd ar ôl hynny.

Roedd y Rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia yn gorffen â gwarchae Paris ym 1870. Ildiodd Paris ym 1871 ar ôl gaeaf o newyn a thywallt gwaed. Ar ôl hynny dechreuodd cyfnod cyfoethog arall, La Belle Époque (y Cyfnod Ardderchog). Yn ystod y cyfnod hwn adeiladwyd y Tŵr Eiffel ym 1889, adeilad mwyaf enwog y dref.

Roedd Paris o dan reolaeth yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond rhyddhawyd ym mis Awst 1944 ar ôl Brwydr Normandi.

Diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae diwylliant Paris yn unigryw.

Enwogion[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae nifer fawr o bobl enwog yn enedigol o Baris, yn cynnwys Charles Perrault. (Gweler hefyd Categori:Pobl o Baris)

Atyniadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Adeiladau[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]