Merthyr Tudful

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Mae'r erthygl yma yn sôn am dref Merthyr Tudful. Am Fwrdeisdref Sirol Merthyr Tudful, gweler Merthyr Tudful (sir).
Gweler hefyd Merthyr (gwahaniaethu).

Cyfesurynnau: 51°44′34″N 3°22′41″W / 51.742892°N 3.3780491°W / 51.742892; -3.3780491

Merthyr Tudful
Merthyr Tydfil arms.png
Arfbais Merthyr Tydfil, gyda'i arwyddair: Nid cadarn ond brodyrdde
Merthyr Tydfil is located in Cymru
Merthyr Tydfil

Merthyr Tydfil Y Deyrnas Unedig
Poblogaeth 30,483 
Cyfeirnod grid yr AO 04951 05809_region:GB_scale:25000 SO 04951 05809
Sir Merthyr Tydfil
Sir seremonïol Morgannwg Ganol
Gwlad Wales
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost MERTHYR TYDFIL
Rhanbarth cod post CF47
Cod deialu 01685
Yr Heddlu  
Tân  
Ambiwlans  
Senedd yr Undeb Ewropeaidd
Senedd y DU Merthyr Tydfil a Rhymni
Cynulliad Cymru Merthyr Tydfil a Rhymni
Rhestr llefydd: Y Deyrnas Unedig

Tref ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful yw Merthyr Tudful, ym Morgannwg, de Cymru. Mae ganddi boblogaeth o tua 55,000. Mae etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni yn ethol aelod i'r Cynulliad Cenedlaethol a Merthyr Tudful a Rhymni i Senedd San Steffan yn Llundain. Mae'r etholaeth hefyd yn rhan o Ranbarth De Ddwyrain Cymru ar gyfer ethol aelodau rhanbarthol y Cynulliad.

Hanes[golygu]

Arfbais Cyngor Merthyr, gyda'r Santes Tudful

Adeiladodd y Rhufeiniaid gaer yn yr ardal, ym Mhenydarren a chododd y Normaniaid gastell ym Morlais. Yn ôl traddodiad, cysylltir Merthyr â santes Tudful, merch y brenin Brychan Brycheiniog: enwyd y dref ar ei hôl . Dywedir iddi gael ei lladd gan baganiaid yn 480; enwyd y lle y'i lladwyd ynddo yn Ferthyr Tydfil i'w hanrhydeddu[1] Daw'r enw o'r gair 'merthyr' yn ei hail ystyr, sef "eglwys er cof i sant neu ar ei fedd, neu fynwent sanctaidd".[2]

Yn 1690 gwnaeth yr Anghydffurfwyr adeiladu capel yng Nghwm-y-glo, a chododd yr Undodiaid un yng Cefn Coed y Cymer yn 1747. Pan ddaeth y mewnlifiad o bobl yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ymuno â'r anghydffurfwyr a wnaeth y rhan fwyaf ohonynt. Y meistri tir a'r diwydianwyr cyfoethog oedd yn perthyn i Eglwys Loegr.

Roedd yn ardal amaethyddol tan tua diwedd y ddeunawfed ganrif. Erbyn 1801 roedd y boblogaeth dros 7,000. Erbyn 1831 roedd yn 30,000 a hyhi oedd y dref fwyaf yng Nghymru. Roedd y boblogaeth yn tyfu'n gyflymach ym Merthyr nag yn unrhyw dref arall yng Nghymru.

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif roedd gwaith haearn yn bwysig iawn yng Nghymru ac roedd pedair gwaith haearn pwysig ym Merthyr sef Gwaith Haearn Cyfarthfa (eiddo teulu Crawshay), Gwaith Haearn Dowlais, Gwaith Haearn Penydarren a Gwaith Haearn Plymouth. Ym 1831 daeth rhai blynyddoedd o aflonyddwch ymysg gweithwyr Merthyr a'r cyffiniau at uchafbwynt treisgar a adnabyddir fel Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful neu Wrthryfel Merthyr.

Hen Neuadd y Dref, Merthyr, wedi ei hailwampio yn 2014

Yr iaith Gymraeg[golygu]

Yn ôl Cyfrifiad 1891 roedd 68.4% o boblogaeth Merthyr, sef 75, 067 allan o gyfanswm o 110, 569 yn siarad Cymraeg.[3] Erbyn Cyfrifiad 1911, disgynnodd y ffigur hwn i 50.9%, sef 37, 469 allan o gyfanswm o 74, 596 (ibid.). Dengys ffigyrau Cyfrifiad 2011 fod 8.9% o boblogaeth Merthyr bellach yn siarad Cymraeg. [4]

Enwogion[golygu]

Ardaloedd[golygu]

Traphont Merthyr Tudful

Eglwysi[golygu]

Eglwys St Tudful
  • Capel Stryd Fawr y Bedyddwyr
  • Eglwys Santes Tudful, Caedraw
  • Eglwys Dewi Sant, Stryd Uchaf
  • Eglwys Ffynnon Santes Tudful, Y Chwarel (Saesneg: The Quar)
  • Eglwys Babyddol y Santes Fair, Pontmorlais

Eisteddfod Genedlaethol[golygu]

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Merthyr Tudful ym 1881 a 1901. Am wybodaeth bellach gweler:

Chwaraeon[golygu]

Lleolir Bikepark Wales, parc beicio mynydd priodol cyntaf Prydain, ym Merthyr. [5]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Farmer, David Hugh. (1978). "Tydfil". In The Oxford Dictionary of Saints.
  2. Geiriadur Prifysgol Cymru, vol. III, tudalen 2436.
  3. Edwards, Hywel Teifi (2001). "Pennod 4: Yr Eisteddfod Genedlaethol ym Merthyr Tudful 1881 ac 1901". In Edwards, Hywel Teifi. Merthyr a Thaf. Gwasg Gomer. tud. 100–110. ISBN 1 84323 025 9
  4. http://www.comisiynyddygymraeg.org/Cymraeg/Cymorth/dataacystadegau/Pages/Cyfrifiad2011canlyniadauanewidiadauer2001.aspx/. Adalwyd Ebrill 2014
  5. http://www.bikeparkwales.com/


Dolenni allanol[golygu]