Illtud

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Illtud
St Illtyd in Holy Trinity Church, Abergavenny.jpg
Ganwyd480 Edit this on Wikidata
Bu farw540 Edit this on Wikidata
DinasyddiaethBaner Cymru Cymru
Galwedigaethcrefyddwr Edit this on Wikidata
Swyddabad Edit this on Wikidata
Dydd gŵyl6 Tachwedd Edit this on Wikidata

Sant Cymreig cynnar oedd Illtud, weithiau Illtyd (Lladin: Hildutus) (bu farw c. 530). Ef oedd sylfaenydd mynachlog Llanilltud Fawr, ac ystyrir ef yn ffigwr allweddol yn hanes tŵf Cristnogaeth yng Nghymru fel olynydd Dyfrig. Ymddengys ei fod yn enedigol o dde Cymru neu o Lydaw.

Hanes a thraddodiadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir y cyfeiriadau cynharaf at Illtud ym Muchedd ei ddisgybl, Samson o Dol, a ysgrifennwyd yn y 7g. Dywedir yma fod Illtud yn ddisgybl i Sant Garmon, ac mai ef oedd y mwyaf dysgedig o'r Brythoniaid, yn hyddysg yn yr efengyl, y traddodiad Lladinaidd clasurol a thraddodiadau ei bobl ei hun. Dywedir mai ef oedd abad ei fynachlog ym Morgannwg. Ymddengys o'r hanesion yma ei fod wedi bod yn briod ar un adeg, a bod ganddo gefndir milwrol.

Sant Illtud. Ffenestr gwydr lliw yn Eglwys y Drindod, Y Fenni.

Mae'r fersiwn cynharaf o Fuchedd Illtud yn llawer diweddarach, yn dyddio o tua 1140. Lluniwyd y fuchedd yma gan awdur Normanaidd, ac nid ymddengys fod llawer o sail hanesyddol iddi. Dywedir ei fod yn ŵr priod cyn ei droedigaeth, ac iddo yrru ei wraig i ffwrdd. Ymddengys fod hyn yn rhan o ymgyrch y Normaniaid yn erbyn yr arfer Cymreig o offeiriad priod. Dywedir iddo hwylio i Lydaw gyda llongau yn llawn o rawn pan oedd newyn yno. Yn ôl y fuchedd yma, roedd Illtud yn fab i uchelwr o Lydaw o'r enw Bican Farchog, oedd yn berthynas i Arthur. Roedd Sant Sadwrn yn frawd iddo. Dywedir i Illtud ddechrau ei yrfa fel milwr, ac iddo ef a'i ŵyr ymosod ar abaty Sant Cadog Llancarfan. Fel cosb, llyncwyd pob un heblaw Illtud ei hun gan y ddaear, a chafodd Illtud droedigaeth a mynd yn fynach.

Daeth ei fynachlog yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg eithriadol o bwysig. Ymhlith disgyblion Illtud rhestrir Dewi Sant, Pol Aurelian, Samson, Gildas, Derfel Gadarn, Seiriol, Baglan a Pedrog.

Lleoedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir nifer fawr o eglwysi wedi eu cysegru i Illtud yng Nghymru, yn enwedig yn y de gan gynnwys: Llanilltud Fawr, Llantrisant (Morgannwg), Llanhiledd, Llanilltud Faerdref, Llanilltud Gŵyr ac Oxwich. Tu allan i Forgannwg ceir Llanelltyd, Meirionnydd

Ceir Bedd Gŵyl Illtud yng nghymuned Glyn Tarell, Powys; carnedd gron sy'n dyddio o Oes yr Efydd efallai. Yn yr un ardal o Frycheiniog ceir Pyllau Illtud, Tŷ Illtud a Mynydd Illtud hefyd.

Yn Llydaw mae ei enw ar bentref Lannildud ac ar yr Aber Ildut. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.

Llefydd a alwyd ar ôl Illtyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhestr Wicidata:


# Eglwys neu Gymuned Delwedd Cyfesurynnau Lleoliad Wicidata
1 Eglwys Sant Illtud
St Illtud, Llantwit Major, Glamorgan, Wales - geograph.org.uk - 544796.jpg
51°24′29″N 3°29′16″W / 51.408°N 3.4877°W / 51.408; -3.4877 Llanilltud Fawr Q7593396
2 Eglwys Sant Illtud
St Illtyds Church - geograph.org.uk - 108953.jpg
51°42′39″N 3°08′00″W / 51.7108°N 3.13324°W / 51.7108; -3.13324 Llanhiledd Q17722544
3 Eglwys Sant Illtud
St Illtyd's Church, Mamhilad.jpg
51°43′31″N 3°00′25″W / 51.7252°N 3.00707°W / 51.7252; -3.00707 Goetre Fawr Q17743437
4 Eglwys Sant Illtyd
Oxwich st illtyd gower rb 200507.jpg
51°33′15″N 4°09′32″W / 51.554083°N 4.1587923°W / 51.554083; -4.1587923 Penrice
Pen-rhys
Q16987334
5 Eglwys Sant Illtyd
St Illtyd's Church from the A487 - geograph.org.uk - 723422.jpg
52°45′30″N 3°54′07″W / 52.7583°N 3.90187°W / 52.7583; -3.90187 Llanelltud Q17737987
6 Eglwys Sant Illtyd
St Illtyd's Church, Bridgend.JPG
51°30′31″N 3°34′58″W / 51.5086°N 3.58264°W / 51.5086; -3.58264 Pen-y-bont ar Ogwr
Pen y Bont
Q17737993
7 Eglwys Sant Illtyd 51°40′03″N 3°47′30″W / 51.6674°N 3.79159°W / 51.6674; -3.79159 Tonna, Castell-nedd
Castell-nedd
Q17740687
8 Eglwys Sant Illtyd
Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 12.JPG
51°41′16″N 4°16′29″W / 51.6877°N 4.27475°W / 51.6877; -4.27475 Pen-bre a Phorth Tywyn Q17741817
9 Eglwys Sant Illtyd 51°35′36″N 4°05′06″W / 51.5932°N 4.08511°W / 51.5932; -4.08511 Llanilltud Gŵyr Q17743803
10 Eglwys Sant Illtyd 51°26′46″N 3°22′38″W / 51.446°N 3.37724°W / 51.446; -3.37724 Llancarfan Q17744259
11 Eglwys Sant Illtyd, Sant Gwynno a Sant Dyfodwg
Llantrisant parish church - geograph.org.uk - 939271.jpg
51°32′30″N 3°22′35″W / 51.5416°N 3.37645°W / 51.5416; -3.37645 Llantrisant Q17743292
12 Eglwys Sant Rhidian a Sant Illtyd
St Rhidian and St Illtyd's Church, Llanrhidian, Gower 13 August 2020 (3).jpg
51°36′32″N 4°10′20″W / 51.609°N 4.17231°W / 51.609; -4.17231 Llanrhidian Isaf Q17743885
13 Llanilltud Faerdref
St Illtud Church, Upper Church Village - geograph.org.uk - 413423.jpg
51°33′28″N 3°20′03″W / 51.5578°N 3.3341°W / 51.5578; -3.3341 Rhondda Cynon Taf Q3406126
14 Llantrithyd 51°26′49″N 3°22′34″W / 51.447°N 3.376°W / 51.447; -3.376 Bro Morgannwg Q21999685
15 Llwybr Sant Illtyd Sir Gaerfyrddin Q16897101
16 Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd 51°31′04″N 3°06′53″W / 51.5178°N 3.1147°W / 51.5178; -3.1147 Tredelerch Q13132694
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Llenyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mewn llenyddiaeth, mae Illtud yn gymeriad yn y ddrama Buchedd Garmon gan Saunders Lewis, lle mae ef a Paulinus yn teithio i Gâl i ofyn i Garmon ddod draw i wlad y Brythoniaid.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i: