Gogledd Corea

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
조선민주주의인민공화국
朝鮮民主主義人民共和國
Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk

Gweriniaeth Pobl Ddemocrataidd Corea
Baner Gogledd Corea Arfbais Gogledd Corea
Baner Arfbais
Arwyddair: 강성대국
(Gwlad ffyniannus a gwych)
Anthem: Aegukka
Lleoliad Gogledd Corea
Prifddinas P'yŏngyang
Dinas fwyaf P'yŏngyang
Iaith / Ieithoedd swyddogol Coreeg
Llywodraeth Comiwnyddol/Sosialaidd
- Arlywydd Tragwyddol y Weriniaeth Kim Il-sung (bu farw 1994)
- Cadeirydd Comisiwn Amddifyn Cenedlaethol Kim Jong-un
- Arlywydd Cynulliad Goruchaf y Bobl Kim Yong-nam
- Prif Weinidog Choe Yong-rim
Annibyniaeth
- Dyddiad
oddi wrth Japan
15 Awst 1945
Arwynebedd
 - Cyfanswm
 - Dŵr (%)
 
120,540 km² (90ain)
4.87%
Poblogaeth
 - Amcangyfrif 2006
 - Dwysedd
 
23,113,019 (48ain)
190/km² (55ain)
CMC (PGP)
 - Cyfanswm
 - Y pen
Amcangyfrif 2005
$40 biliwn (85ain)
$1800 (149ain)
Indecs Datblygiad Dynol (n/a) n/a (n/a) – n/a
Arian cyfred Wŏn (₩) (KPW)
Cylchfa amser
 - Haf
(UTC+9)
Côd ISO y wlad dim (cedwir .kp)
Côd ffôn +850

Gwlad yn nwyrain Asia yw Gweriniaeth Pobl Ddemocrataidd Corea (Chosŏn'gŭl: 조선민주주의인민공화국; Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk) neu Gogledd Corea (Ynghylch y sain hon gwrando). Mae wedi'i lleoli yn hanner gogleddol Penrhyn Corea. Mae'n ffinio â De Corea i'r de, Tsieina i'r gogledd a Rwsia i'r gogledd-ddwyrain. Ei phrifddinas yw Pyongyang sef dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth ac arwynebedd. Ceir dwy afon ar y ffin gyda Tsieina: Afon Amnok ac Afon Tumen. Mae gan y wlad arfau niwclear ac wedi dod a'u trafodaethau heddwch, gyda De Corea a'r UDA i ben. Mae'r Unol Daleithiau a Tsieina wedi cytuno ar sancsiynau newydd i gosbi Gogledd Corea am ddatblygu taflegrau pellgyrhaeddol, ac am eu profion niwclear diweddar (2013).

Conglfaen eu hathrawiaeth ydy disgyblaeth wleidyddol y Chuch'e (neu Juche), sef athrawiaeth Kim Il-sung sy'n mynnu fod datblygiad y wlad yn nwylo'r werin datws. Defnyddir yr athrawiaeth hon gan Lywodraeth y wlad i gyfiawnhau ei gweithredoedd.

Collodd Gogledd Corea ffrind mynwesol a phwerus pan ddatgymalwyd yr Undeb Sofietaidd ym 1991, er bod ganddi gysylltiad cryf gyda Tsieina. Ar ben hyn dioddefodd y wlad oherwydd sawl trychineb naturiol a phrofodd newyn enbyd rhwng 1994 a 1998; credir i rhwng 240,000 i 1,000,000 o bobl farw.[1][2]

Hanes creu'r ddwy Weriniaeth[golygu]

Llywodraethwyd y penrhyn gan Ymerodraeth Corea o ddiwedd y 19eg ganrif i ddechrau'r 20fed ganrif, pan gafod ei reoli gan Japan yn 1910. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd peidiodd y cysylltiad hwn gyda Japan a rhannwyd y penrhyn yn ddau gyda Rwsia'n rheoli'r gogledd ac Unol Daleithiau America'n rheoli'r de. Ym 1948, dan oruchwyliaeth y Cenhedloedd Unedig, cynhaliwyd etholiadau yn y ddwy wlad a chyhoeddwyd dwy lywodraeth ar wahân yn y ddau ranbarth: Gwladwriaeth Ddemocrataidd Pobl Corea yn y gogledd a Gwladwriaeth Corea yn y de.

Cyhoeddodd y gogledd a'r de, yn eu tro, eu hawl sofran i reoli'r penrhyn cyfan a ffrwydrodd y dadlau'n rhyfel erbyn 1950: Rhyfel Corea.

Kim Il-sung (1912-94) a Rhyfel Corea[golygu]

Ymosododd Gogledd Corea ar y De, dan eu harweinydd comiwnyddol Kim Il-sung rhwng 1950 a 1953, ond cawsant eu hatal gan fyddin yr UDA. Ers hynny dysgir plant ysgolion y Gogledd fod milwyr America wedi cyflawni erchyllterau rhyfel yn erbyn pobl y wlad. Cânt eu cyflyru i gredu y daw dydd pan fydd America'n ailadrodd hyn ac mai'r unig ymwared rhag y fath ymosodiad yw cadernid y teulu Kim, a'u harbedodd y tro diwethaf yn 1953.[3] Cafwyd cadoediad yn 1953, ond yn swyddogol mae'r ddwy wlad yn parhau i fod mewn stâd o ryfel, gan nad arwyddwyd y cytundeb.[4] Derbyniwyd y ddwy wlad fel aelodau o'r Cenhedloedd Unedig yn 1991.[5]

Wedi marwolaeth Kim Il-sung, mabwysiadwyd ei athrawiaeth Chuch'e yn lle sosialaeth Marx-Lennin drwy'r wlad pan gyhoeddwyd Cyfansoddiad Gogledd Corea yn 1973. Yn 2009, dilëwyd pob cyfeiriad at gomiwnyddiaeth (Chosŏn'gŭl: 공산주의) o'r Cyfansoddiad.[6]

Dyrchafwyd Kim yn "Llywydd Tragwyddol" y wlad, gan roi elfen ddwyfol iddo.[7][8]

Kim Jong-il (1942-11)[golygu]

Yn ôl y chwedl, gwelwyd enfys ddwbl ar ddiwrnod genedigaeth Kim, yn arwydd o'i enedigaeth fraint a'i ddwyfoldeb. Fe'i dyrchafwyd yn dduw mabolgampau a cheir nifer o storïau swyddogol sy'n ei godi'n uwch na'r cyffredin e.e. yn ei gêm gyntaf o golff, llwyddodd i daro 11 twll-mewn-un. Stori arall a grëwyd gan y wlad yw iddo arwain tim pêl-droed Gogledd Corea yng Nghwpan y Byd gyda thechnoleg "ffôn-llaw anweledig" roedd Kim ei hun wedi'i ddyfeisio.[3]

O ganlyniad i ddatgymalu'r Undeb Sofietaidd a chreu Gogledd Corea'n wlad ynysig, unig, galwyd hi'n "Deyrnas Feudwyaidd" neu "Meudwy o Wlad" sy'n ailwampiad o enw a dadogwyd i Ymerodraeth Corea yntau flynyddoedd yn ôl. Ceir etholiadau, mewn enw'n unig, a gelwir y Weriniaeth gan y cyfryngau'n "Unbennaeth Stalinistaidd a Thotalitaraidd."[9]

Kim Jong-un (ganwyd 1983 neu 84)[golygu]

Etifeddodd Kim yr arweinyddiaeth yn 2011, a gwelwyd ar unwaith ei fod yn arweinydd "a'i draed ar y ddaear", gan ymweld yn aml â'r bobl gyffredin a gwenu llawer. Trydydd mab Kim Jong-il oedd ef.

Addysg ac Iechyd[golygu]

Mae addysg i bawb, o bob oed, am ddim. Mae'n un o wledydd mwyaf llythrennog y byd gyda chyfartaledd o 99% o bobl yn medru darllen ac ysgrifennu. Ceir gwasanaeth iechyd cenedlaethol sy'n gyfan gwbl am ddim i bawb. Mae'r wlad hefyd yn cyfrannu'n helaeth i ddod a phrisiau bwyd i lawr.[10]

Cabined deintyddol yn un o ysbytai mawr y wlad.

Daearyddiaeth[golygu]

Topograffeg Gogledd Corea

Gorwedd y Wladwriaeth rhwng lledred 37° a 43°Gog a hydred 124° a 131°Dwy. Mae ganddo arwynebedd o 120,540 km2. I'r gorllewin saif y Môr Melyn a Bae Corea a dros Fôr Japan mae Japan ei hun. Y copa uchaf yn y wlad ydy Mynydd Baekdu sy'n 2,744 m a'r afon hiraf ydy Afon Amnok sy'n llifo am 790 m.[11] Y brifddinas (a'r ddinas fwyaf) ydy Pyongyang; ac ymhlith dinasoedd pwysicaf y wlad y mae Kaesong yn y de, Sinuiju yn y gogledd-orllewin, Wonsan a Hamhung yn y dwyrain a Chongjin yn y gogledd-ddwyrain.

Hawliau dynol[golygu]

Yn ôl Amnest Rhyngwladol a'r Human Rights Watch[12][13] ceir cyfyngiadau ar hawliau sylfaenol dinasyddion y wlad, er bid y Llywodraeth yn wfftio hyn.[14][15][16]

Yn y 1990au cosbwyd pobl y wlad a oedd yn gwrando ar Radio De Corea yn ddifrifol; danfonwyd nifer i garchardai am ganu caneuon o Dde Corea.[17]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Stephan Haggard, Marcus Noland, and Amartya Sen, Famine in North Korea, Columbia University Press, tud. 209.
  2. Spoorenberg, Thomas; Schwekendiek, Daniel. "Demographic Changes in North Korea: 1993–2008", Population and Development Review, 38(1), tud. 133-158.
  3. 3.0 3.1 The Telegraph; 31 Mawrth 2013; Colofn Tim Stanley; tud 31.
  4. "U.S.: N. Korea Boosting Guerrilla War Capabilities". FOX News Network, LLC. 2009-06-23. http://www.foxnews.com/story/0,2933,528320,00.html. Adalwyd 2009-07-04. 
  5. Sanger, David E. (1991-05-29). "North Korea Reluctantly Seeks U.N. Seat". The New York Times Company. http://www.nytimes.com/1991/05/29/world/north-korea-reluctantly-seeks-un-seat.html. Adalwyd 2009-07-04. 
  6. DPRK has quietly amended its Constitution (Nodyn:Webcite)
  7. "Constitution of North Korea (1972)". 1972. http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_North_Korea_(1972). Adalwyd 2009-05-07. 
  8. Martin, Bradley K. (2004). Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty. Efrog Newydd: Thomas Dunne Books. tud. 111. ISBN 0-312-32322-0. "Er iddo draethu'n helaeth ar juche yn 1955, roedd egin ei syniadau i'w gweld mor bell yn ôl â 1948." 
  9. Spencer, Richard (2007-08-28). "North Korea power struggle looms". The Telegraph (ar y we) (Llundain). http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/28/wnkorea128.xml. Adalwyd 2007-10-31. "A power struggle to succeed Kim Jong-il as leader of North Korea's Stalinist dictatorship may be looming after his eldest son was reported to have returned from semi-voluntary exile." 
  10. Library of Congress country study, tud. 7: Addysg; a thud. 8 am Iechyd (Nodyn:Webcite)
  11. Caraway, Bill (2007). "Korea Geography". The Korean History Project. http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm. Adalwyd 2007-08-01. 
  12. Seok, Kay (2007-05-15). "Grotesque indifference". Human Rights Watch. http://hrw.org/english/docs/2007/05/16/nkorea15944.htm. Adalwyd 2007-08-01. 
  13. "Human Rights in North Korea". hrw.org. Human Rights Watch. 2009-02-17. http://www.hrw.org/en/news/2009/02/17/human-rights-north-korea. Adalwyd 2010-12-13. 
  14. KCNA Assails Role Played by Japan for UN Passage of "Human Rights" Resolution against DPRK, KCNA, DRhagfyr 22, 2005.
  15. KCNA Refutes U.S. Anti-DPRK Human Rights Campaign, KCNA, Tachwedd 8, 2005.
  16. "February 2012 DPRK (North Korea)". United Nations Security Council. February 2012. http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7966259/k.D9BB/February_2012brDPRK_North_Korea.htm. 
  17. "After 28 years in North Korean camp, survivor speaks out | Inquirer News". Newsinfo.inquirer.net. 2012-06-23. http://newsinfo.inquirer.net/217457/after-28-years-in-north-korean-camp-survivor-speaks-out. Adalwyd 2013-03-08. 

Gweler hefyd[golygu]