John Dee

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
John Dee.[1]

Roedd Dr. John Dee (13 Gorffennaf 1527 - Rhagfyr 1608) yn fathemategydd, yn alcemydd, yn athronydd ac yn gynghorwr i'r frenhines Elisabeth I. O dras Gymreig, cafodd ei eni yn Llundain ble y bu'n byw gyda'i wraig Jane Dee. Unodd John ddwy wyddor bwysicaf ei gyfnod, sef dewiniaeth a gwyddoniaeth. Ar yr adeg pan roedden nhw'n dechrau ffurfio, roedden nhw yn bynciau gwahanol, ac roedd alcemi, astroleg, a'r goruwchnaturiol yn rhan bwysig o'i waith hefyd.

Ystyrir ef fel un o feddylwyr mwyaf ei oes; bu'n darlithio algebra ym Mharis pan oedd ef yn ei ugeiniau ac roedd yn fordwywr heb ei ail. Yn yr 1580au, wrth annog llongwyr ifanc i geisio darganfod y Northwest Passage er enghraifft, bathodd ef y term 'Yr Ymerodraeth Brydeinig'.

Roedd ef yn credu'n gryf yn Hermes Trismegistus a 'rheswm pur', purdeb yr enaid a meddyliau Paganaidd deallusol. Treuliodd draean olaf ei oes yn ceisio sgwrsio gydag angylion gan obeithio deall iaith y Crëwr.

Roedd yn gynghorydd ac yn athro i frenhines Lloegr ar y pryd, sef Elisabeth I a daeth ef i adnabod dau o'i phrif weinidogion; Francis Walsingham ac William Cecil. Yn ôl yr hanesydd Frances Yates, casglodd ef y llyfrgell fwyaf yng Ngwledydd Prydain yr adeg honno ac o bosib y llyfrgell fwyaf yn Ewrop gyfan. Awgrymodd ef y syniad o sefydlu Llyfrgell Genedlaethol, ond cafwyd y syniad hwn ei wrthod gan frenhines Loegr ar y pryd, sef Mari I o Loegr.

Y blynyddoedd cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd Dee ei eni yn Llundain, yn Tower Ward. Roedd ei dad Roland yn ymwneud â defnydd a thecstilau yn llys y brenin Harri VIII gan greu dillad ar gyfer y teulu brenhinol, mae'n debyg. Jane Wild oedd enw'i fam a phriododd hi dad John Dee pan oedd hi'n bymtheg oed. Tair blynedd yn ddiweddarach ganwyd John, eu hunig blentyn.

Mynychodd John Ysgol Babyddol Chelmsford (ei enw bellach ydy 'King Edward VI Grammar School, Chelmsford'). O 1543 - 1546, aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt. Yn sydyn iawn sylweddolodd ei athrawon fod hwn yn fachgen galluog eithriadol. Cafodd ei wneud yn gyd-leolun ('founding fellow') o Goleg y Drindod, Caergrawnt oherwydd ei allu anghyffredin.

He was so eager to learn, he later recalled, so "vehemently bent to study", that he worked eighteen hours a day, allowing just four hours for sleep and two for meals. Mathematics was his passion ... ebe Wooley.

Ei nod mawr drwy ei fywyd oedd uno'r Pabyddion a'r Protestaniaid ac ail lansio'r cwbl dan gochl hen ddiwinyddiaeth yr oesoedd coll.

Glyff personol Dee; esboniodd ei ystyr yn fanwl yn ei lyfr Monas Hieroglyphica.

Mae'r glyff a luniodd yn dangos fod y cosmos cyfan fel un, ac mae'n cynnwys nifer o symbolau astroleg, ond ni wyddom y cyfan am y glyff hwn gan i Dee ysgrifennu'r cwbl mewn rhyw côd eithaf cyfrin.

Roedd Dee yn ysbïwr i Elisabeth I yn ôl rhai. Yn hytrach na defnyddio'i lofnod arferol ar ei lythyrau at y frenhines, defnyddiai'r rhifolion "007"; efallai mai oddi yma y cafodd Ian Fleming y syniad yn ei nofelau am James Bond.

Ei waith[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd John yn arbenigwr ar fordwyo, a daeth nifer o fforwyr mawr ato am gyngor a gwybodaeth. Roedd ganddo gasgliad enfawr o fapiau ac offer fforio, a dysgodd ef y pwnc i rai capteiniaid gorau'r cyfnod.

Ar gais Elisabeth, aeth ef ati i amlinellu hawl Lloegr dros wledydd newydd eu darganfod ac yn eu plith America. Hawliodd mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfuwyd y cyfandir newydd a hynny yn 1170. Roedd hawl felly i Loegr goloneiddio'r wlad ymhellach.

Y cyfrinydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Ym 1555 cafodd John ei arestio. Y cyhuddiad yn ei erbyn oedd iddo greu horosgopau o frenhines Lloegr ar y pryd sef Mary 1 a'r Dywysoges Elisabeth.[2]

Cafodd ei holi'n dwll gan yr Esgob (Catholig) Bonner am ei ddaliadau crefyddol ac ar ddiwedd y dydd cafodd ei enw ei glirio. Roedd yn gwaethygu'r sefyllfa drwy fod mor gyfrin ym mhopeth a wnâi. Taflwyd cyhuddiadau fel hyn ato dro ar ôl tro yn ystod ei oes.

Pan gafodd Elisabeth ei choroni'n frenhines yn 1558, at Dee ei chynghorydd ffyddlon y trodd am gyngor ac am ddyddiad y coroni.[3][4] Ef oedd ei "magus."

Ei lyfryn pwysicaf mae'n debyg yw "Mathematical Preface", sef rhagarweiniad i gyfieithiad gan Henry Billingsley o Elfennau gan Euclid yn 1570. Ynddo roedd yn dadlau dros bwysigrwydd mathemateg ac fel y mae mathemateg yn effeithio ac yn dylanwadu ar y celfyddydau a'r gwyddorau eraill.[5] Mae'n ymddangos yr 'erthygl' neu'r llyfryn cyntaf wedi'i dargedu at wyddonwyr eraill - a hynny mewn unrhyw iaith.

Ei fywyd personol[golygu | golygu cod y dudalen]

Priododd ef yn ddwywaith a chafodd wyth o blant. Parodd y briodas gyntaf o 1565 hyd at farwolaeth ei wraig gyntaf yn 1576. O 1577 hyd 1601 cadwodd ddyddiadur manwl. Yn 1578 priododd Jane Fromond; roedd hi'n 21 oed ag yntau'n 51 oed ar y pryd. Alcemydd oedd ei fab hynaf hefyd, sef Arthur.

Ysgrifennodd gŵr oedd yn adnabod John Dee yn dda, a dywedodd:

"He was tall and slender. He wore a gown like an artist's gown, with hanging sleeves, and a slit.... A very fair, clear sanguine complexion... a long beard as white as milk. A very handsome man."

Angylion a rhyw[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae dyddiaduron John yn ddisgrifiadau manwl a chofnodir ynddynt misglwyf Jane, eu cyfathrach rywiol a genedigaethau eu plant. Cofnodir, mewn un, erthyliad un o'r babanod, er mwyn i John ddeall y broses o genhedlu'n well.[6]

Yn 1582, dechreuodd John gyfathrebu gydag 'angylion' gyda chydweithiwr a chyfaill iddo, sef Edward Kelly (alias Talbot). Doedd gan Jane fawr o feddwl o Kelly o'r cychwyn a chofnodir drwg-deimlad y ddau at ei gilydd gan John. Pan briododd Kelly ferch ifanc o'r enw Joanna Cooper, fe'i hesgeuluodd hi, a daeth drwg-deimlad Jane yn atgasedd pur at Kelly. Roedd ei chydymdeimlad llwyr gyda Joanna.[7]

Yn 1585, gofynnodd Jane i Kelly am gymorth er mwyn iddi gynnal sgwrs gyda'r angylion. Gofynnodd i'r angylion am gymorth ariannol, gan nad ganddynt lawer o arian. Yn ôl John Dee, gofynnodd Jane:

We desire, God, of his greate and infinite mercies to grant us the helpe of His hevenly mynisters, that we may by them be directed how or by whom to be ayded and released in this neccessitie for meate and drinke for us and for our familie, wherewith we stand at this instant much oppressed.[8]

Yn 1587 pan roedd y ddau deulu'n byw yn Třeboň, yn yr hyn a elwir heddiw yn Weriniaeth Tsiec. Honodd Kelly fod yr angylion 'Madimi' ac 'Ill' wedi ei hysbysu y dylai'r ddau gwpwl gyfnewid gwragedd. Ar y cyhwyn, gwrthwynebodd John yn hallt, ond newidiodd ei feddwl oherwydd dyfalbarhad yr angylion (drwy Talbot). Pan hysbysodd John ei wraig, 'disgynnodd hi i'r llawr yn llefain ac mewn gwewyr o gryndod am chwarter awr'. Fe'i darbwyllwyd gan John, pan fynnodd ef mai hyn oedd ewyllys Duw, ac y dylai'r ddau ddyn rannu'r cyfan a oedd ganddynt. Arwyddodd y ddau gwpwl gytundeb, cyfnewidiwyd partneriaid a chafwyd cyfathrach rywiol.

Llun dau ddewin ac angel gan Edward Kelly

Heddiw[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd tŷ John (a oedd ym Mortlake, Surrey) ei losgi gan y trigolion lleol yn 1583. Bu farw ei wraig a nifer o'i blant ym 1605 a hynny o'r Pla Du. Ym 1608, bu farw John yn 81 mlwydd oed a chafodd ei gladdu ym mynwent Eglwys Mortlake. Nid oes carreg yno i'w gofio. Mae fel petai wedi diflannu o wyneb y ddaear. Tynnwyd yr hen dŷ i lawr ar ôl iddo farw a chodwyd 'The Mortlake Tapestry Works' ar y tir ym 1619. Cafodd yr adeilad hwn ei ddymchwel ym 1951 a saif carreg i goffau'r lle; ond nid oes dim gair am y Dewin John Dee.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Ni wyddom pwy yw'r arlunydd. Yn ôl Charlotte Fell Smith, dyma lun o John Dee pan oedd yn 67 oed. Cafodd ei basio i lawr i'w ŵyr sef Rowland Dee ac yna'n ddiweddarach i Elias Ashmole, a adawodd y llun i Goleg Rhydychen.
  2. Fell Smith, Charlotte (1909). John Dee: 1527–1608. London: Constable and Company.
  3. John Dee and the English Calendar: Science, Religion and Empire gan Dr. Robert Poole. Cyhoeddwyd gan Institute of Historical Research, 2005
  4. John Dee and Early Modern Occult Philosophy, cyfrol 1, 2004
  5. John Dee (1527–1608): Alchemy — the Beginnings of Chemistry.
  6. Harkness, tud.256
  7. Susan Bassnett, 'Absent Presences: Edward Kelley's Family in the Writings of John Dee' in Stephen Clucas (ed.), John Dee: Interdisciplinary Studies in English Renaissance Thought (Dordrecht, 2006), pp 227-8
  8. Deacon, p. 192

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]