Iddewiaeth yng Nghymru

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Mae hanes Iddewon ac Iddewiaeth yng Nghymru yn cychwyn gyda sefydlu cymunedau Iddewig yn ne Cymru yn y 18fed ganrif. Yn 1290 cyhoeddodd Edward I o Loegr ddatganiad 1290 yn gorfodi'r Iddewon i adael Lloegr, a dienyddwyd dros 300 o Iddewon Seisnig. Ond nid oes gennym unrhyw dystiolaeth fod Iddewon yn byw yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol ar wahân i gyfeiriad ystrydebol gan Gerallt Gymro, ar ddiwedd y 12fed ganrif, yn ei lyfr enwog Hanes y Daith Trwy Gymru.[1] Yn Lloegr, rhwng alltudio 1290 a'u dychweliad swyddogol yn 1655, ni cheir cofnod o Iddewon yn byw yno ac mae'r un peth yn wir am Gymru. Dim ond yn y 19eg ganrif y gellir sôn am gymunedau sylweddol o Iddewon yng Nghymru, er bod cofnodion hefyd am gymunedau bychain ac unigolion o'r 18fed ganrif. Erbyn heddiw ceir cymunedau neu synagogau mewn 27 o drefi, gyda'r mwyafrif ohonynt yn y de-ddwyrain.

Cymunedau cynnar[golygu]

Yn Lloegr, rhwng 1290 a'u dychweliad swyddogol yn 1655, nid oes cofnod o Iddewon, ond ceir digon o dystiolaeth o ganol y 17eg ganrif ymlaen. Yng Nghymru, ceir y dystiolaeth gynharaf am Iddewiaeth mewn cofnod am gymuned Iddewig fechan yn Abertawe tua 1730. Yn y ganrif olynol ffurfiwyd cymunedau Iddewig mewn rhannau eraill o dde Cymru, e.e. Caerdydd, Merthyr Tudful, Pontypridd a Tredegar."[2]

Cyfnod diweddar[golygu]

Hen synagog Caerdydd

Gyda thwf cyffredinol mewnfudo Iddewon i wledydd Prydain yn y 19eg ganrif, sefydlwyd cymunedau Iddewig mewn sawl rhan o Gymru. Atgyfnerthwyd cymunedau oedd yn bodoli eisoes a sefydlwyd rhai newydd yn yr ardaloedd diwydiannol yn bennaf. Roedd hyn yn rhan o batrwm o bobl yn dod i mewn i Gymru o wledydd fel Iwerddon, Lloegr a'r Eidal i weithio. Erbyn diwedd y ganrif roedd cymunedau bychain o Iddewon, masnachwyr a pherchnogion siopau gan amlaf, i'w cael yn y rhan fwyaf o gymoedd y De.[3]

Erlid Iddewon Tredegar[golygu]

Fel rheol, dangoswyd lefel cymeradwy o oddefgarwch tuag at y cymunedau Iddewig newydd hynny. Ond ceir un eithriad. Yn ardal Tredegar a threfi eraill yn y cylch, dangosodd gwrth-Semitiaeth ei ben ar 19 Awst 1911, pan ymosodwyd ar siopau Iddewig gan dyrfaoedd o weithwyr (tua 200 ohonyn nhw), rhai ohonynt yn canu emynau Cristnogol, gan wneud rhwng £12,000 a £16,000 o ddifrod. Torrwyd ffenestri siopai Iddewig a dwyn ohonyn nhw, gyda'r heddlu'n sefyll yn ôl yn ddiymadferth. Dyddiau'n ddiweddarach roedd y trais wedi ymledu i Gwm Rhymni a Glyn Ebwy, Brynmawr, Bargoed a Senghennydd. Nid oedd sôn am Iddewon yn y Cymoedd wedi hyn.[4][5]

Heddiw[golygu]

Erbyn heddiw ceir cymunedau neu gynulleidfaoedd Iddewig yn Abertawe, Caerdydd, Llandudno, a'r Trallwng.[6] Roedd cymunedau Iddewig yn Aberdâr, Abertyleri, Bae Colwyn, Bangor, Bargoed, Brynmawr, Castell-nedd, Glyn Ebwy, Llanelli, Merthyr Tudful, Pen-y-bont ar Ogwr, Penrhiwcaibr, Pont-y-pŵl, Pontypridd, Porthcawl, Port Talbot, Rhydaman, Tonypandy, Trecelyn, Tredegar, Wrecsam, Y Barri, Y Rhyl, ac Ystalyfera, ond nid ydynt yn weithredol erbyn hyn (oherwydd caefa, dymchwel ayyb).[6] Gwelir mai dim ond un gymuned sydd i'w cael rhwng arfordir y gogledd a de-ddwyrain Cymru. Un o'r prif synagogau yw Synagog Unedig Caerdydd.

Iddewon Cymreig[golygu]

Pobl o Gymru sy'n Iddewon neu o dras Iddewig:

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Thomas Jones (gol.), Gerallt Gymro (Caerdydd, 1938), tud. 149. Hanesyn alegorïol am offeiriad ac Iddew yn cyd-deithio yn Swydd Amwythig ar ei ffordd i Gaer. Nid yw Gerallt yn cyfeirio at Iddewon yng Nghymru.
  2. BBC Cymru: "Multicultural Wales"
  3. Todd M. Endelmann, The Jews of Britain, 1656-2000 (University of California Press, 2002), t.130
  4. Endelmann, op. cit., t.162.
  5. Rhywbeth Bob Dydd gan Hafina Clwyd, cyhoeddwyd gan wasg Carreg Galch, Medi 2008, tudalen 110.
  6. 6.0 6.1 [1] Rhestr ar jewishgen.org.
  7. BBC Wales

Darllen pellach[golygu]

  • Davies, Grahame (ed.). The Chosen People: Wales and the Jews (Seren, 2002) ISBN 978-1854113092
  • 'The Jewish Communities of South Wales', yn Shemot 1994 vol. 2/3
  • U. Q. Henriques, 'The Jews of South Wales' yn Historical Studies (1993)
  • G. Alderman, 'The Jew as Scapegoat? The Settlement and Reception of Jews in South Wales before 1914', yn Transactions JHSE XXVI, 1977.
  • C. Bermant, Troubled Eden - An Anatomy of British Jewry (Vallentine Mitchell, Llundain, 1969), tt. 59-61.
  • Association of Jewish Ex-Servicemen & Women (AJEX) consecration and unveiling of War Memorial 1939-1945 at Cathedral Road Synagogue (JGSGB)
  • 'The Jewish of Merthyr Tydfil', Shemot, Medi 1998, cyf. 6/3
  • 'A vanished Community - Merthyr Tydfil 1830-1998', Shemot 2001 cyf. 9/3
  • Leonard Mars, 'Celebrating diverse identities, person, work and place in South Wales', yn Identity and Affect: Experiences in a Globalising World, Campbell, J.R. a Rew, A., 1999, tt. 251-274 (Hanes meddyg o Iddew yn Abertawe)
  • Leonard Mars, 'Cooperation and Conflict between Veteran and Immigrant Jews in Swansea', yn Religion and Power Decline and Growth: Sociological analyses of religion in Britain, Poland and the Americas, 1991, gan Peter Gee a John Fulton, tt. 115-130
  • James, E. Wyn, ‘ “A’r Byd i Gyd yn Bapur . . .’ Rhan 3: Dylanwadau Rhyngwladol – Sansgrit a Hebraeg’, Canu Gwerin, 27 (2004), 34-47 ISSN 0967-0599.

Dolenni allanol[golygu]

Gweler hefyd[golygu]