Castell-nedd

Castell-nedd
Castell y Nedd.
Castell-nedd  Castell-nedd yn: Castell-nedd Port Talbot
Poblogaeth	47,020 (2001)
Cyfeirnod grid yr AO	SS745975
Prif ardal	Castell-nedd Port Talbot
Sir seremonïol	Gorllewin Morgannwg
Gwlad	Cymru
Gwladwriaeth sofran	Y Deyrnas Unedig
Tref bost	NEATH
Rhanbarth cod post	SA10-11
Cod deialu	01639
Yr Heddlu	De Cymru
Tân	Canolbarth a Gorllewin Cymru
Ambiwlans	Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd	Cymru
Senedd y DU	Castell-nedd
Cynulliad Cymru	Castell-nedd
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Castell-nedd Port Talbot

Gweler hefyd Castell-nedd (gwahaniaethu).

Tref ym Mwrdeisdref Sirol Castell-nedd Port Talbot, de Cymru, yw Castell-nedd, ac sy'n gorwedd ar lan orllewinol yr Afon Nedd. Roedd ganddi boblogaeth o 45,898 yn 2001.

Hanes

Man croesi'r afon oedd Castell-nedd i ddechrau, ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ond at dri lle yn unig yng Nghymru y mae'r llenor Rhufeinig Tacitus yn cyfeirio atynt yn ei Historiae (Hanes), ac mae Castell-nedd yn un ohonynt.

Ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy'n amgylchynu'r dref, ac mae'n debyg mai aneddiadau Celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio. Canfuwyd gweddillion dynol 25 km i ffwrdd yn Ogof Paviland ar Benrhyn Gŵyr, yn dyddio o 24,000 CC, gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf. Er y'i hadnabyddir fel "Arglwyddes Goch Paviland", gweddillion dyn nid menyw ydy. Roedd Castell-nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ, ac roedd Glyn Nedd yn ddyffryn rhewlifol. Daeth llystyfiant ac anifeiliaid i'r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.

Roedd trigolion Castell-nedd cyn dyfodiad y Rhufeniaid yn perthyn i lwyth Celtaidd y Silwriaid. Nidum yw'r enw ar y gaer Rufeinig a ganfuwyd yn agos i'r ystad dai, a adnabyddir fel Roman Way, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Mae adfeilion castell bychan Normanaidd, sef y Castell Nedd gwreiddiol, ger canol y dref.

Roedd yn dref farchnad, a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y 18fed ganrif, sef haearn, dur ac alcam. Mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal, a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi. Mwyngloddid hefyd silica. Adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr 20ed ganrif.

Roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar.

Heol Windsor yng Ngastell-nedd

Y dref heddiw

Mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys Abaty Nedd, Parc Y Gnoll, a'r farchnad.

Rhannau amlwg o'r dref yw Tonna i'r gogledd, Cimla i'r dwyrain, Bryncoch a Sgiwen i'r gorllewin a Llansawel i'r de.

Eisteddfod Genedlaethol

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghastell-nedd ym 1918, 1934 a 1994. Am wybodaeth bellach gweler:

• Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
• Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
• Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994

Gefeilldrefi Castell-Nedd

Gwlad	Dinas
Sbaen	Albacete
Yr Almaen	Esslingen
Gwlad Pwyl	Piotrkow Trybunalski
Yr Iseldiroedd	Schiedam
Yr Eidal	Udine
Slofenia	Velenje
Ffrainc	Vienne

Gweler hefyd

Mae gan Gomin Wikimedia gyfryngau sy'n berthnasol i:

Gastell-nedd

• Castell-nedd (etholaeth)
• Adzuki: band roc o'r dref

Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot

Aberafan  · Aberdulais  · Abergwynfi  · Alltwen  · Baglan  · Banwen  · Bedd y Cawr  · Blaendulais  · Blaen-gwrach  · Blaengwynfi  · Bryn  · Castell-nedd  · Cil-ffriw  · Cilmaengwyn  · Cilybebyll  · Y Clun  · Y Creunant  · Cwmafan  · Cwm-gors  · Cwmllynfell  · Cymer  · Dyffryn Cellwen  · Efail-fach  · Glyncorrwg  · Glyn-Nedd  · Godre'r-graig  · Gwaun-Cae-Gurwen  · Llandarcy  · Llangatwg  · Llan-giwg  · Llansawel  · Margam  · Melin-cwrt  · Morfa Glas  · Onllwyn  · Pentreclwydau  · Pontardawe  · Pontrhydyfen  · Port Talbot  · Pwll-y-glaw  · Resolfen  · Rheola  · Rhos  · Rhyd-y-fro  · Sgiwen  · Tai-bach  · Ton-mawr  · Tonna  · Trebannws  · Ynysmeudwy  · Ystalyfera

Eginyn erthygl sydd uchod am Gastell-nedd Port Talbot. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato