Castell-nedd
Cyfesurynnau: 51°40′N 3°49′W / 51.66°N 3.81°W
| Castell-nedd | |
 Castell y Nedd. |
|
  Castell-nedd
Castell-nedd yn: Castell-nedd Port Talbot |
|
| Poblogaeth | 47,020 (2001) |
|---|---|
| Cyfeirnod grid yr Arolwg Ordnans | SS745975 |
| Prif ardal | Castell-nedd Port Talbot |
| Sir seremonïol | Gorllewin Morgannwg |
| Gwlad | Cymru |
| Gwladwriaeth sofran | Y Deyrnas Unedig |
| Tref bost | NEATH |
| Rhanbarth cod post | SA10-11 |
| Cod deialu | 01639 |
| Yr Heddlu | De Cymru |
| Tân | Canolbarth a Gorllewin Cymru |
| Ambiwlans | Cymru |
| Senedd yr Undeb Ewropeaidd | Cymru |
| Senedd y DU | Castell-nedd |
| Cynulliad Cymru | Castell-nedd |
| Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Castell-nedd Port Talbot | |
- Gweler hefyd Castell-nedd (gwahaniaethu).
Tref ym Mwrdeisdref Sirol Castell-nedd Port Talbot, de Cymru, yw Castell-nedd, ac sy'n gorwedd ar lan orllewinol yr Afon Nedd. Roedd ganddi boblogaeth o 45,898 yn 2001.[1]
Cynnwys |
[golygu] Hanes
Man croesi'r afon oedd Castell-nedd i ddechrau, ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ond at dri lle yn unig yng Nghymru y mae'r llenor Rhufeinig Tacitus yn cyfeirio atynt yn ei Historiae (Hanes), ac mae Castell-nedd yn un ohonynt.
Ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy'n amgylchynu'r dref, ac mae'n debyg mai aneddiadau Celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio. Canfuwyd gweddillion dynol 25 km i ffwrdd yn Ogof Paviland[2] ar Benrhyn Gŵyr, yn dyddio o 24,000 CC, gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf. Er y'i hadnabyddir fel "Arglwyddes Goch Paviland", gweddillion dyn nid menyw ydy.[3]. Roedd Castell-nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ, ac roedd Glyn Nedd yn ddyffryn rhewlifol. Daeth llystyfiant ac anifeiliaid i'r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.
Roedd trigolion Castell-nedd cyn dyfodiad y Rhufeniaid yn perthyn i lwyth Celtaidd y Silwriaid. Nidum yw'r enw ar y gaer Rufeinig a ganfuwyd yn agos i'r ystad dai, a adnabyddir fel Roman Way, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.[4]
Mae adfeilion castell bychan Normanaidd, sef y Castell Nedd gwreiddiol, ger canol y dref.
Roedd yn dref farchnad, a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y 18fed ganrif, sef haearn, dur ac alcam. Mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal, a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi. Mwyngloddid hefyd silica. Adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr 20ed ganrif.
Roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar.
[golygu] Y dref heddiw
Mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys Abaty Nedd, Parc Y Gnoll, a'r farchnad.
Rhannau amlwg o'r dref yw Tonna i'r gogledd, Cimla i'r dwyrain, Bryncoch a Sgiwen i'r gorllewin a Llansawel i'r de.
[golygu] Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghastell-nedd ym 1918, 1934 a 1994. Am wybodaeth bellach gweler:
- Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
- Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
- Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994
[golygu] Cyfeiriadau
[golygu] Gweler hefyd
- Castell-nedd (etholaeth)
- Adzuki: band roc o'r dref
Aberafan · Aberdulais · Abergwynfi · Alltwen · Baglan · Banwen · Bedd y Cawr · Blaendulais · Blaen-gwrach · Blaengwynfi · Bryn · Castell-nedd · Cil-ffriw · Cilmaengwyn · Cilybebyll · Y Clun · Y Creunant · Cwmafan · Cwm-gors · Cwmllynfell · Cymer · Dyffryn Cellwen · Efail-fach · Glyncorrwg · Glyn-Nedd · Godre'r-graig · Gwaun-Cae-Gurwen · Llandarcy · Llangatwg · Llan-giwg · Llansawel · Margam · Melin-cwrt · Morfa Glas · Onllwyn · Pentreclwydau · Pontardawe · Pontrhydyfen · Port Talbot · Pwll-y-glaw · Resolfen · Rheola · Rhos · Rhyd-y-fro · Sgiwen · Tai-bach · Ton-mawr · Tonna · Trebannws · Ynysmeudwy · Ystalyfera
Eginyn erthygl sydd uchod am Gastell-nedd Port Talbot. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato
