Richard Price

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Am y gwleidydd o'r un enw gweler Richard Price (AS Maesyfed)
Richard Price

Roedd Richard Price (23 Chwefror, 1723 - 19 Ebrill, 1791), yn athronydd radicalaidd ac yn awdur. Galwyd ef yn "Gyfaill Dynolryw" ac roedd yn ddyn hynod o boblogaidd yn ei amser.

Bywgraffiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd ei eni ar ffermdy o'r enw "Tynton" (neu "Tyn-Ton") yn Llangeinwyr tua 5 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr. Priododd ei dad Rees Price ddwywaith, yr ail dro gyda mam Richard, Catherine; roedd hi'n ferch i Dr. Richards o Ben-y-bont ar Ogwr.[1] Roedd y teulu'n ddysgedig ag yn eitha cyfoethog. Dau o hoff ddiddordebau Richard oedd cerdded a marchogaeth. Cyfnither Richard Price oedd Ann Thomas (neé Madox) sef "Y Ferch o Gefn Ydfa".

Sentar (neu Anghydffurfiwr) oedd ei dad, gŵr a gredai mewn disgyblaeth lem yn y cartref. Yr adeg yma, gadawai llawer o glerigwyr eu heglwysi gan na fedrant dderbyn y Llyfr Gweddi fel gair Duw ac roedd un o'r rhain, y Parch. Samuel Jones, yn ficer yn Llangynwyd. Roedd yntau'n ŵr dysgedig iawn, a phan adawodd yr eglwys, fe'i dilynwyd gan nifer o deuluoedd yr ardal, gan gynnwys teuluoedd "Tynton" a "Chefn Ydfa". Sefydlodd Samuel goleg yn ei dŷ ym Mrynllywarch, ac un o'i ddisgyblion gloywaf oedd Rees Price, a afaelodd yn yr awennau pan fu farw Samuel Jones. Symudwyd y coleg (neu'r 'Academi' fel y cafodd ei alw) i Tynton a daeth Price yn weinidog. Drwy ei ysbrydoliaeth ef, a'i oruchwyliaeth codwyd dau gapel i gynnal cyfarfodydd anghydffurfiol: yn y Betws ac wrth droed gallt Castell Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr. Rhagwelodd Rees y byddai ei fab Richard yn disgleirio mewn busnes, ac i'r perwyl hwnnw, yn bymtheg oed, danfonwyd ef i goleg yn Nhalgarth.

Cafodd ei addysg ym Mhentwyn gan Samuel Jones, yn Chancefield gan Vavasor Griffiths ac yna yn Moorfields gan John Eames.[2]

Pan fu farw ei fam Catherine yn 1740, newidiwyd bywyd Richard; roedd ei dad eisioes wedi marw flwyddyn ynghynt. Yn un deg saith oed, aeth i Lundain ble roedd ewyrth iddo'n byw: y Parch. Samuel Price, myfyriwr arall a elwodd o'r addysg ym Mrynllywarch. Wedi pedair blynedd mewn coleg yn Llundain, ordeiniwyd Richard Price yn gaplan.[3][4]

Gwaith[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn fuan, fe'i ystyriwyd yn bregethwr medrus ac ymddiddorai mewn rhyddid gwledydd a phobl. Bu'n weinidog yn Newington a Hackney. Yn 35 mlwydd oed cyhoeddodd Review of the Principal Questions in Morals (1758) gyda'i syniadau ar foeseg felly'n rhagflaenu rhai Immanuel Kant.

Ar wahân i'w bwysigrwydd fel athronydd moeseg, ac ym myd actiwariaeth, dylanwadodd ar y Chwyldro Americanaidd, gan gysylltu yn aml gyda Benjamin Franklin, Adams a Thomas Jefferson. Dylanwadodd hefyd ar Gyfansoddiad America. Roedd yn gryf ei syniadau dros hawliau merched a dylanwadodd ar y ffeminist Mary Wollstonecraft, a ddatblygodd ei syniadau ef ar 'egalitariaeth' Ffrengig.

Cyhoeddodd lawer ym myd ystadegau ac arian hefyd a chafodd ei dderbyn gan Y Gymdeithas Frenhinol oherwydd y cyfraniadau hyn. Roedd yn ffrind i'r mathemategydd Thomas Bayes. Golygodd ei waith enwocaf, sef "Essay towards solving a problem in the doctrine of chances" sy'n cynnwys Theori Bayes un o theoriau pwysicaf a sgwennwyd ar debygolrwydd. Roedd ei gyflwyniad i'r gyfrol yn cynnwys rhan o gonglfeini'r theori hwn ar ystadegau Bayesaidd.

Cartŵn o Richard Price yn gweld dros ei ysgwydd ei wrthwynebydd Edmund Burke, gyda sbectol ar ei drwyn. Rhagfyr 1790.

America[golygu | golygu cod y dudalen]

Pan ddechreuodd Rhyfel Annibyniaeth America ar 9fed Ebrill 1775, daeth ei awr fawr, a daeth i boblogrwydd byd-eang. Cyhoeddodd Observations on the Nature of Civil Liberty, the Principles of Government, and the Justice and Policy of the War with America yn 1976 a gwerthwyd 60,000 o gopiau o fewn dyddiau. Ailgyhoeddwyd rhifyn rhatach a gwerthwyd dros ddwywaith cymaint.[5] Roedd y pamffled yn condemnio cynnig Shelburne a deddfau dros goloneiddio America.[6] Fe'i beirniadwyd yn hallt, fodd bynnag, gan Adam Ferguson,[7] yr Esgob William Markham, John Wesley, ac Edmund Burke. Rhoddwyd iddo "Ryddid Dinas Llundain" a chredir i'w bamffled ddylanwadu ar Ddatganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau.[5] Yng ngwanwyn 1777 cyhoeddodd ail bamffled am ddyledion Prydain i America a'r rhyfel yno.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Observations on reversionary payments, 1772.
  • Review of the Principal Questions in Morals (1757)
  • Appeal to the Public on the Subject of the National Debt (1772)
  • Observations on Civil Liberty and the Justice and Policy of the War with America (1776)
  • Essay on the Population of England
  • Observations on the importance of the American Revolution and the means of rendering it a benefit to the World (1784)

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. D.H. Harries; adalwyd Tachwedd 2015
  2. [http://yba.llgc.org.uk/cy/c5-PRIC-RIC-1723.html Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein; gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd Tachwedd 2015.
  3. (Saesneg) Thomas, D. O. "Price, Richard". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/22761.  (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
  4.  Lee, Sidney, ed. (1896). "Price, Richard (1723–1791)". Dictionary of National Biography 46. Llundain: Smith, Elder & Co. 
  5. 5.0 5.1 J. H. Plumb, England in the Eighteenth Century, (Middlesex: Penguin Books Ltd, 1950)
  6. Jack P. Greene; J. R. Pole (15 April 2008). A Companion to the American Revolution. John Wiley & Sons. p. 250. ISBN 978-0-470-75644-7. Retrieved 18 June 2013.  Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  7. Fitzpatrick, Martin (2006). Knud Haakonssen, ed. Enlightenment and Religion: Rational Dissent in Eighteenth-Century Britain. Cambridge University Press. p. 70. ISBN 0521029872.