Ffynhonnau Môn

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search

Ceir llawer o ffynhonnau ar Ynys Môn a arferid eu defnyddio gan bererinion crefyddol a chleifion a oedd yn chwilio am wellhad i'w anhwylderau. Gan nad oes cymaint o fynd arnynt y dyddiau hyn, mae rhai mewn cyflwr truenus ac eraill wedi mynd ar goll.

Fel mannau eraill drwy Gymru, bu cysylltiad defedol i fanau lle roedd dŵr, gan gynnwys Llyn Cerrig Bach lle canfuwyd offer ac arfau metel wedi'u taflu'n fwriadol i'r llyn. Ni wyddwn pam fod y Celtiaid yn offrymu, fel hyn, na pha mor fywiog oedd y cwltau oedd yn gysylltiedig â nhw cyn i Gristnogaeth gyrraedd tua diwedd yr 2g OC. Gwyddom fod gan y Rhufeiniaid arferion tebyg ee canfuwyd penglog ddynol yn leinin ffynnon Rufeinig Odell, Swydd Rydychen. Arferiad tebyg oedd gadael pin wedi'i blygu neu ddarn o arian ar ôl yn y ffynnon ond ni wyddom i sicrwydd pam y gwnaed hyn: naill ai er mwyn cael gras Duw neu i wella o anhwylder, neu'r ddau.

Dyma ugain o ffynhonnau sanctaidd Môn, gyda phob un wedi'i chysegru i sant; yn aml, mae nhw i'w cael ger eglwys y sant hwnnw.

Lleoliad Enw ffynnon Cyfeirnod grid Mapiau Nodiadau Llun
Ynys Gybi Ffynnon Santes Wenfaen 53°14′49″N 4°36′36″W / 53.247°N 4.61°W / 53.247; -4.61 (Ffynnon Santes Wenfaen)
Santes Wenfaen, Ynys Gybi
Ffynnon Santes Wenfaen
Gwella'r felan St Gwenfaens Well (geograph 4585281).jpg
Rhwng Carmel a Llanerch-y-medd Ffynnon Gybi 53°19′06″N 4°24′04″W / 53.318377°N 4.401175°W / 53.318377; -4.401175 (Ffynnon Gybi, Llanerch-y-medd)
Santes Wenfaen, Ynys Gybi
Ffynnon Gybi
Yn ôl un traddodiad dyma ble y cyfarfyddai'r seintiau Cybi a Seiriol ac nid ger Clorach. Mae yma lif cryf ac mae’n bosib bod yna waith cerrig yn dal i fodoli islaw’r dwr ond gan fod y ffynnon wedi gorlifo does dim modd gweld
Cerrigceinwen Ffynnon Cerrigceinwen 53°14′13″N 4°21′49″W / 53.236817°N 4.363561°W / 53.236817; -4.363561 (Cerrigceinwen)
Ffynnon Cerrigceinwen
Ffynnon Cerrigceinwen
Amryw afiechydon. Roedd y Santes Ceinwen yn chwaer i Dwynwen. Mae’r eglwys mewn pant cysgodol a’r ffynnon ar y chwith ar waelod y bryn wrth fynd i lawr ati. Llangristiolus (2).jpg
Ger fferm Clorach Fawr, Clorach Ffynnon Seiriol, Clorach 53°19′50″N 4°19′56″W / 53.330474°N 4.332107°W / 53.330474; -4.332107 (Ffynnon Seiriol, Clorach)
Ffynnon Seiriol, Clorach
Ffynnon Seiriol
Yn ôl traddodiad, byddai’r saint Cybi a Seiriol yn cyfarfod â’i gilydd. Credid fod gwerth iachusol i ddŵr y ddwy ffynnon. Deuai’r cleifion at ffynnon Seiriol yn y nos a byddai’n arferiad cario’r dŵr oddi yno i’r rhai oedd yn rhyw wael i ddod at y ffynnon eu hunain. Byddai’r fan ger y ffynhonnau yn lle da i gariadol ddod i geisio cymodi ar ôl cweryl. Llanerch y medd.jpg
Llanallgo Ffynnon Allgo 53°20′21″N 4°15′29″W / 53.339153°N 4.258133°W / 53.339153; -4.258133 (Ffynnon Allgo, Llanallgo)
Ffynnon Allgo
Ffynnon Allgo
Hen ffynnon baganaidd. Mae Ffynnon Allgo yng nghanol Maes Carafannau Glanrafon y drws nesaf i Faes Carafannau Home Farm, tua chwarter milltir y tu draw i Eglwys Sant Gallgo, Llanallgo, ar A5025. Eglwys St Gallgo Church from the West - geograph.org.uk - 1191404.jpg
Llanbadrig Ffynnon Badrig, Llanbadrig 53°25′25″N 4°26′42″W / 53.423515°N 4.445075°W / 53.423515; -4.445075 (Ffynnon Badrig, Llanbadrig)
Ffynnon Badrig
Ffynnon Badrig
Gwella'r crydcymalau, golwg gwan, anhwylderau’r stumog, y gymalwst, pendduynnod a’r ddannodd[1] Llanbadrig Church - geograph.org.uk - 1717072.jpg
Llanbedrgoch Ffynnon Llanbedrgoch 53°17′N 4°14′W / 53.29°N 4.23°W / 53.29; -4.23 (Ffynnon Llanbedrgoch)
Llanbedrgoch
Ffynnon Llanbedrgoch
Angen lleoliad union[2] Llanbedrgoch St Peters Church, Anglesey.jpg
Llanddona, dwyrain Traeth Coch Ffynnon Oer 53°18′46″N 4°08′01″W / 53.312676°N 4.133635°W / 53.312676; -4.133635 (Ffynnon Oer, Llanddona)
Ffynnon Oer
Ffynnon Oer
Traeth-coch - geograph.org.uk - 73058.jpg
Llanddwyn Ffynhonnau Llanddwyn 53°08′19″N 4°24′45″W / 53.138679°N 4.412428°W / 53.138679; -4.412428 (Ffynhonnau Llanddwyn)
Ffynhonnau Llanddwyn
Ffynhonnau Llanddwyn
Gwellâd o boenau yn yr esgyrn, pliwrisy ac afiechydon yr ysgyfaint, yn ogystal â rhai claf o gariad. ceir sawl ffynnon: Crochan Llanddwyn, Ffynnon y Sais, Ffynnon Fair a Ffynnon Dafaden (y Ffynnon Ddwynwen wreiddiol), ger yr Eglwys (defaid ar y croen).
Llaneilian Ffynnon Eilian 53°24′42″N 4°18′16″W / 53.411568°N 4.304448°W / 53.411568; -4.304448 (Ffynnon Eilian, Llaneilian)
Ffynnon Eilian
Ffynnon Eilian
Arferid yfed dŵr y ffynnon ar 13 Ionawr (dydd Sant Eilian). Cedwid y rhoddion mewn cist yn yr eglwys, gerllaw. Disgrifir y ffynnon gan Gymdeithas Ffynhonau Cymru fel "ffynnon felltithio enwocaf Cymru".[3] Eglwys Sant Eilian - geograph.org.uk - 991814.jpg
Llanfaelog Ffynnon Faelog 53°13′26″N 4°31′17″W / 53.223869°N 4.521430°W / 53.223869; -4.521430 (Ffynnon Faelog)
Ffynnon Faelog
Ffynnon Faelog
Gweler Gwefan Coflein Eglwys Maelog Sant Church.jpg
Llangefni Ffynnon Cyngar 53°15′27″N 4°18′51″W / 53.257574°N 4.314224°W / 53.257574; -4.314224 (Ffynnon Cyngar)
Ffynnon Cyngar
Ffynnon Cyngar
Mae'r ffynnon ychydig islaw Eglwys Sant Cyngar, Llangefni, mewn man coediog ar lan afon Cefni mewn ardal a elwir y Dingle. Llangefni.jpg
Penmon Ffynnon Seiriol, Penmon 53°18′23″N 4°03′24″W / 53.306461°N 4.056536°W / 53.306461; -4.056536 (Ffynnon Seiriol, Penmon)
Ffynnon Seiriol
Ffynnon Seiriol
Roedd dwy ffynnon yma ar un amser.[4] St Seiriol's Well.JPG
Penmynydd Ffynnon Redifael 53°15′04″N 4°13′26″W / 53.251007°N 4.223790°W / 53.251007; -4.223790 (Ffynnon Redifael, Penmynydd)
Ffynnon Redifael
Ffynnon Redifael
Mae safle’r ffynnon mewn cae bron gyferbyn â’r eglwys, ac mae gât mochyn yn arwain o’r ffordd gul i’r cae a elwir Gae Gredifael. Roedd y dŵr yn dda iawn at wella defaid ar ddwylo. Does dim byd i'w weld heddiw, gan fod y ffermwr wedi'i thorri gyda'i aradr. The west wall of St Gredifael's Church - geograph.org.uk - 520492.jpg
Penrhosllugwy Ffynnon Parc Mawr 53°21′35″N 4°16′37″W / 53.359736°N 4.276866°W / 53.359736; -4.276866 (Ffynnon Parc Mawr)
Ffynnon Parc Mawr
Ffynnon Parc Mawr
Mae hon i'w gweld ar ochr orllewinol y ffordd sydd yn arwain i Amlwch, sef yr A5025. Disgrifir ei dŵr fel 'dŵr copor' gan fod lefel uchel o haearn yn ei dŵr. Roedd yn cael ei defnyddio ar gyfer melltithio yn nechrau 20g.[5]
Caergybi Ffynnon Gorlas 53°18′33″N 4°39′08″W / 53.309126°N 4.652270°W / 53.309126; -4.652270 (Ffynnon Gorlas)
Ffynnon Gorlas
Ffynnon Gorlas
Ffynnon Gorlas well, yng nghornel ddwyreiniol hen gapel. Defnyddiwyd Ffynnon Gorlas yn ddyddiol gan y fferm gyfagos, tan y daeth dŵr tap yn nechrau’r 1930au, ac yna gan leianod o’r cwfent lleol tan 1955. Mae pedair ochr i’r ffynnon a wal uchel o’i hamgylch. Fe’u codwyd, yn ôl pob tebyg, i rwystro pobl rhag gweld yr ymdrochwyr neu i gadw anifeiliaid allan. Mae'r wal bresennol yn sefyll ar sylfaen o’r Oesoedd Canol o bosib.

Eraill[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffynnon Y Wrach, Caergybi
  • Ffynnon Rhosfawr
  • Ffynnon Bioden, ar dir Y Parciau:Ffynnon Jib yn Nhreboeth
  • Ffynnon Dinas
  • Ffynnon Minffordd, ar dir Ty'n Llan
  • Yn Llanfair Mathafarn mae tair ffynnon ond ni roddir eu henwau
  • Ffynnon Pant, y Garn
  • Ffynnon Bwlch a Ffynnon Oer ar draeth y Benllech
  • Pwll Bragu - oddi yno y ceid dŵr i fragu cwrw yn y bragdy yn Llanfair Mathafarn Eithaf
  • Ffynnon, Berthlwyd
  • Ffynnon Bryn Goronwy - y ffynnon y cred rhai y bu Goronwy Owen yn tynnu dŵr ohoni
  • Ffynnon Badell
  • Ffynhonnau Cerrigman - Ffynnon Cerwas
  • Dwy ffynnon Mynydd Gwyn
  • Ffynnon Ty'n Ffynnon
  • Ffynnon y Drum, Carreglefn
  • Ffynnon Betws, Penrhyd.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gruffydd, Eirlys a Ken Lloyd. Ffynhonnau Cymru, Cyfrol 2. Llanrwst: Llyfrau Llafar Gwlad, 1999.
  2. ffynhonnaucymru.org.uk; adalwyd 6 Ebrill 2017.
  3. Gwefan Cymdeithas Ffynhonau Cymru; adalwyd 3 Mawrth 2014.
  4. Gwefan Cadw; adalwyd 6 Ebrill 2017.
  5. ffynhonnaucymru.org.uk